امور عبادی و معنوی

بسم اللّه الرحمن الرحيم. موارد زیر جهت آشنایی اولیه شما با امور عبادی و معنوی تهیه و ارائه شده است

 

کتب زیر که قابل دانلود نیز هستند در موضوع عبادات هستند که تقدیم مخاطبان می گردد.

توصیه می شودقبل از اینکه  این کتب و جدوالی که در ادامه می آید مطالعه و استفاده نمائید، متن های بعدی را بخوانید تا نگاه به بحث عبادت در شما اهمیت لازم را پیدا کند.

 

آشنایی اجمالی با کتاب مفاتیح الجنان؛ شیخ عباس قمی (بخش‌های فارسی)

مفاتیح الجنان؛ شیخ عباس قمی (بخش های فارسی و اعمال ماه‌ها)

المراقبات/ رساله لقاء الله؛ میرزا جوادآقا ملکی تبریزی

مفاتیح الجنان؛ شیخ عباس قمی (ادعیه منتخب)

برگزیده متون حدیث 2؛ صحیفه سجادیه (منبع درسی حوزه دانشجویی)

مفاتیح الجنان؛ شیخ عباس قمی (بخش زیارات)

مفاتیح الجنان؛ شیخ عباس قمی (بخش ملحقات و حاشیه)

 

 

 

 

جدول برنامه ریزی عبادی

 

 

 

 

دبیرستان سطح 1

 

 

 

 

سطح 2

 

 

 

 

 

فایل جداول عبادی جهت تغییر یا اصلاح

9-10-94کل برنامه ها و سطوح عملی جدولی برنامه عبادی حودان 97-7

آموزش نماز 

جدول 2 حوزه

دبیرستان پرواس عبادی اکسل

دبیرستان پرواس عبادی نیم صفحه ای PDF

اعمال عبادی و مستحبی  ماه های قمری

 

 

 

 

 

 

بسم اللّه الرحمن الرحيم

 

نظام‌نامه اخلاقي عبادي

 

 

تهیه شده در حوزه دانش آموزی

 

 

 

 

چکيده. 9

طرح مسآله و مشکلات عبادي جامعه. 10

نکات کلي درباره اجراي نظام عبادي – اخلاقي.. 11

طرح مسآله و بررسي مشکلات عبادي افراد و جامعه. 11

تبيين نکات کلي درباره ضرورت طراحي نظام عبادي – اخلاقي.. 11

تعيين و اثبات مقدار و موارد مطلوب عبادت و اخلاق جهت هر فرد. 11

پاسخ به شبهات اين طرح. 12

تبيين اثرات عبادت در زندگي.. 12

استخراج برنامة اخلاقي ـ عبادي مدون و قابل اجرا 12

ايجاد انگيزه و دغدغه و مطالبه عمومي در افراد. 12

تبيين برخي از اصول و راهکارهاي اجرايي برنامه. 12

طراحي برنامه‌هاي جمعي عبادي ـ اخلاقي.. 12

طراحي روند اجرايي و مجريان طرح. 12

بررسي و ايجاد عوامل توفيق و راههاي ورود به عبادت.. 12

بررسي و ايجاد عوامل تقويت اراده 12

تعيين و اثبات مقدار مطلوب عبادت براي هر فرد. 14

آيات.. 14

روايات.. 14

سنت.. 15

عقل.. 16

جمع‌بندي.. 16

پاسخ به شبهات اين طرح. 16

عمل قربة الي الله عبادت است.. 17

از روايت مساوي بودن چهار عمل استنباط نمي شود. 17

شبهه تحصيل علم به جاي عبادت.. 17

سنت علما 18

کار يا درس يا مطالعه دارم. 18

عقب‌ماندن از جامعه و پيشرفت.. 19

تجربيات ناموفق ديگران.. 20

عبادت بدون معرفت.. 20

عملي نبودن و سخت بودن.. 20

تبيين اثرات عبادت در زندگي.. 21

از نظر آيات.. 21

از نظر روايات.. 22

از نظر عقل و علمي.. 23

أ‌.سخنرانان برجسته در سطح جامعه، رسانه ملي، نمازجمعه، امامزاده‌ها، مساجد، هيئات، جلسات قرآن، مراکز مذهبي و … 23

ب‌.وسايل ارتباط جمعي و فضاهاي مجازي، صداوسيما و سينما و … 23

ت‌. از ظرفيت معاونت‌هاي تهذيب حوزه‌هاي علميه، معاونتهاي فرهنگي ادارات و دانشگاه‌ها، دفاتر نهاد نمايندگي رهبري در دانشگاه‌ها و مراکز نظامي و حوزه‌هاي علوم اسلامي دانشگاهيان و … 23

ث‌.معاونت‌هاي فرهنگي و پرورشي مدارس و ائمه جماعات مدارس و مراکز مختلف.. 23

ج‌.از ظرفيت مراکز و نهادهاي فرهنگي مختلف در سطح کشور 23

ح‌.از ظرفيت مداحان و قاريان قرآن و کليه هنرمندان ارزشي و ديني.. 23

استخراج برنامه اخلاقي – عبادي مدون و اجرايي.. 24

ايجاد انگيزه و دغدغه و مطالبه عمومي در افراد و تبيين ضرورت مساله. 31

جلسات انگيزشي و تبيين اصول برنامه براي افراد. 31

ارائه يک نمونه نقد از عبادت و معنويت.. 31

از برنامه‌هاي انگيزشي استفاده شود. 31

أ‌.مطالعه سيره اهل بيت (عليهم السلام)،کتب زندگي عرفا، زندگي نامه علما، زندگي نامه شهدا 31

ب‌.استماع صوت‌هاي مناسب.. 31

ت‌.ديدن کليپ، فيلم و مستند علما و عرفا و … 31

از زمان و مکانهاي انگيزشي استفاده شود. 31

ايجاد فضاي رقابت معنوي و اجراي مسابقات و اهداي جوايز معنوي.. 32

ايجاد دغدغه در جامعه و اقشار تأثيرگذار 32

أ‌.سخنرانان برجسته درسطح جامعه، رسانه ملي، نمازجمعه، امامزاده‌ها، مساجد، هيئات، جلسات قرآن، مراکز مذهبي و … 32

ب‌.وسايل ارتباط جمعي و فضاهاي مجازي، صداوسيما و سينما و … 32

ت‌. از ظرفيت معاونت‌هاي تهذيب حوزه‌هاي علميه، معاونتهاي فرهنگي ادارات و دانشگاه‌ها، دفاتر نهاد نمايندگي رهبري در دانشگاه‌ها و مراکز نظامي و حوزه‌هاي علوم اسلامي دانشگاهيان و … 32

ث‌.معاونت‌هاي فرهنگي و پرورشي مدارس و ائمه جماعات مدارس و مراکز مختلف.. 32

ج‌.از ظرفيت مراکز و نهادهاي فرهنگي مختلف در سطح کشور 32

ح‌.از ظرفيت مداحان و قاريان قرآن و کليه هنرمندان ارزشي و ديني.. 32

افتتاحيه و اختتاميه برنامه. 33

تبيين برخي اصول و راهکارهاي اجرايي برنامه. 33

اولويت‌بندي عبادي و اخلاقي.. 33

تعريف رفيق راه و کار دو نفره يا سه نفره 33

چله نشيني و برنامه‌ريزي سالانه و پرهيز از عجله. 34

پيشرفت آرام و گام به گام. 34

طراحي برنامه‌ها از آسان به مشکل.. 34

استفاده از وسايل.. 34

استفاده از اوقات مناسب و توصيه شده جهت عبادت.. 35

استفاده از مکان‌هاي مناسب و توصيه شده جهت عبادت.. 35

پخش‌کردن و خوردنمودن برنامه‌ها در طول زمان.. 35

تدوين و ارائه جدول مکتوب سازي و محاسبه و معاقبه شخصي.. 35

سطح‌بندي چندگانه جداول مکتوب سازي  و محاسبه و … 39

طراحي و يا استفاده از نرم افزار براي اجراي طرح. 41

استفاده از هنرها در قالب متن، صوت، پوستر، مستند، فيلم و …. 42

الگوسازي.. 42

الزام در برخي موارد به صورت مقطعي.. 42

طراحي برنامه‌هاي جمعي عبادي در راستاي افزايش ظرفيت عبادي افراد. 42

ج‌.حتي‌المقدور اين طرح‌ها از منابع ديني و کتبي همچون مفاتيح استخراج گردد تا موثق و مويد باشد. 43

ح‌.کيفيت اجراي طرح جاذبه معنوي ايجاد کند يعني مثلا صوت و لحن مناسب و … اجرا گردد. 43

خ‌.زمان و مکان و چگونگي اجراي آن مناسب باشد. 43

طراحي کلاس عبادت.. 43

نماز جمعه. 43

نماز جماعت.. 43

دعا و مناجات خواني جمعي.. 43

زيارت پياده 44

اعتکاف.. 44

اعتکاف رمضانيه و اعتکاف در طول سال مي تواند ظرفيت سازي در راستاي عبادت باشد. 44

هيئت.. 44

تقويت هيئات هفتگي ظرفيت سازي در راستاي عبادت است.. 44

جلسه قرآن، جزء خواني و … 44

جلسه ختم صلوات.. 44

ختم صلوات هاي گروهي.. 44

برگزاري گروهي برخي اعمال مستحبي.. 44

برگزاري جمعي نمازها و عبادتهاي مستحبي وارده در ايام هفته يا ماه يا سال.. 44

روند اجرايي و مجريان طرح. 44

جلسات توجيهي طرح. 44

افتتاحيه و اختتاميه برنامه. 44

ارائه جداول عملي.. 45

شروع طرح از زمان و مکان مناسب.. 45

جلسات مستمر فردي و گروهي با افراد و تقويت آنها 45

چينش و استمرار برنامه ها 45

انتخاب مربي پايه‌ها (سطح‌ها) و رصد و تقويت عملکرد افراد به صورت خصوصي.. 45

جلسات مستمر (هفتگي) مربيان هر پايه با استاد اخلاق مجموعه. 45

استاد اخلاق کل.. 45

ثبت عملکرد اشخاص، نمره‌دهي، امتيازدهي و ارائه گواهي‌نامه گذران دوره 46

تعيين و حل مشکلات طرح و افراد. 46

بازخورد گيري و استخراج اشکالات کلي طرح و حل آنها 46

تامين مالي.. 46

بررسي و ايجاد عوامل توفيق و راه‌هاي ورود به عبادت.. 47

تضرع وخواستن ازخدا 47

توبه و گفتن ذکر استغفار، 47

رفع حق‌الله و حق‌الناس‌هايي بر ذمه مانده 47

ترک محرمات، اداي واجبات.. 47

ترک رذائل اخلاقي.. 47

داشتن خوف و رجا 47

توکل داشتن به خدا 47

احترام و کمک به والدين.. 47

تلاش… 47

عدالت و توازن در اعمال.. 48

تحصيل علم. 48

عمل به وظايف.. 48

نيت خير. 48

حضور در اماکن متبرکه. 48

شرکت در مجالس قرآن و اهل‌بيت (ع) و توسل و تشفع به ايشان. 48

روزه 48

اصلاح عقايد و تفکر در امر الهي.. 48

کسب حلال.. 49

سعي در حل مشکلات مردم. 49

بررسي و ايجاد عوامل تقويت اراده 50

شب زنده‌داري.. 50

ورزش… 50

هدف گذاري.. 50

مطالعه و همنشيني با افراد با اراده 50

تقويت عقل و عقلانيت.. 50

تلاش در اجراي احکام الهي.. 50

روزه 50

نگاه به چهره علما و هم‌نشيني با انسان‌هاي با اراده 50

تلقين.. 50

انجام امور از ساده به مشکل و تلقين توانمندي به خود. 50

توکل و استعانت از خدا 50

نتيجه. 50

فهرست منابع. 51

قرآن کريم. 51

 

نظام‌نامه عبادي اخلاقي

 

 

 

 

 

چکيده

يکي از اهداف تمدن اسلامي بلکه هدف خلقت اين است که عموم افراد آن به سمت پرستش خدا سوق يابند و از پرستش غير او مثل شيطان‌پرستي، شهوت‌پرستي، دنياپرستي و … اجتناب نمايند؛ با معنويت و اهل طاعت و بندگي خداي متعال شوند و به جاي دين‌گريزي، دين‌پناه شوند لذا هدف ما در اين پژوهش بررسي روش‌هايي جهت افزايش ظرفيت عبادت و معنويت در افراد جامعه خصوصاً در جوانان است. روش مد نظردر اين مقاله نظام‌سازي و ارائه روش‌هايي براي افزايش ظرفيت عبادت در اشخاص است. يافته‌هاي به دست آمده نشان مي‌دهد ضعف ما در راستاي افزايش معنويت و اقبال جوانان به عبادات اين است که در اين راستا نظام و برنامه مدوني تعريف و پياده‌سازي نشده است و براي رفع اين نقيصه بايستي نظامي ويژه عبادت و معنويت در دانشگاه‌ها و حوزه‌ها تعريف و پياده شود چرا که نيل به اين هدف در سطح جامعه، بوسيله تحول در حوزه و دانشگاه به عنوان مصدر تحولات جامعه امکان‌پذير ميگردد. ما در اين نوشته سعي در تدوين و تعريف اين نظام و برخي راهکارهاي عملي را در اين راستا داريم.

 

 

 

طرح مسآله و مشکلات عبادي جامعه

تمايز علمي طلاب سطوح پايين و بالاي حوزه‌هاي علميه کاملا واضح است اما تمايز آنها از لحاظ عبادي و پايبندي به عبادات اکثرا بسيار ناچيز است (در حالي كه بايستي طلاب سطح بالاتر عالي باشند) اين كوتاهي در محيطهاي علمي غيرحوزوي بيشتر مي‌شود؛ يعني دانش‌آموزان بعضا تقيدات بيشتري نسبت به دانشجويان در عبادت و دين‌داري دارند و در دانشجوها اين تقيدات بعضا کمتر هم مي‌شود در صورتي که بايد بالعکس بوده و رشد عبادت و معنويت در آنها چشمگير باشد. با كمي بررسي مي‌توان به اين نتيجه رسيد که دليل عدم رشد مناسب در عبادات اين است که برنامه و نظام مشخصي جهت رشد عبادي و اخلاقي در حوزه‌ها، مدارس و دانشگاه‌هاي ما و بالتبع در جامعه ما وجود ندارد.

روند برنامه علمي در حوزه‌هاي علميه، مدارس و دانشگاه‌ها در مجموع مشخص و منظم است و به طورمحسوس، تفاوت علمي پس از هر سال ايجاد مي‌شود اما فارغ‌التحصيلان اين مجموعه‌ها رشد معنوي و عبادي حساب‌شده و منظمي ندارند. فقط عده معدودي که تحت نظارت مستقيم استادي الهي قرار گرفته‌اند و يا شخصا با تلاش و سعيوخطاهاي بسيار نموده‌اند، توانسته‌اند به نتايجي دست يابند و رشد عبادي، معنوي و اخلاقي مناسبي پيدا کنند. البته ناگفته نماند که در حوزه‌هاي علميه روش‌هايي در اين راستا وجود دارد اما درمقايسه با برنامه علمي آنها، نظام‌مند و داراي روند مشخص و کلاسيک و رو به رشدي نيست مثلاً در روند علمي، اگر کسي در يکي از دروسش نمره قبولي کسب نکند در پرونده علمي او ثبت مي‌شود و الزاما بايستي آن درس را در نهايت با نمره قابل قبولي بگذراند و حتي قبولي کامل در مورد برخي دروس، جهت ارتقا به مرحله بعدي الزاميست. اما در عبادات، معنويات و اخلاقيات متاسفانه روند کلاسيک و منظمي به اين شکل وجود ندارد و استادي که مستقيما اين روند و رشد طلاب را نظارت و پشتيباني کند معمولا وجود ندارد. تنها يك کلاس اخلاق در حوزه‌هاتعريف شده است که البته تا حدودي تأثيرگذار است اما مکفي نيست. جديدا معاونت تهذيب در حوزه ها راه اندازي شده که اميدواريم بتواند بخشي از اين کاستي ها را برظرف نمايد.

همچنين برنامه مدون و منظمي كه با توجه به سطح هر طلبه يا دانشجو، قابل رصد باشد به ايشان ارائه نمي‌گردد به طوري که يک طلبه يا دانشجوي سال اول بداند تا آخر سال تحصيلي چه پيشرفت معنوي بايد داشته باشد و مثلا چند رذيله اخلاقي را بايد در اين سال ترک کند و چند رذيله اخلاقي ديگر را در سال بعد ترک کند؛ اولويت ترک کدام رذيله بيشتر از ديگري است و کدام عبادت و حسنات اخلاقي را در سال‌هاي اول و کدام‌ها را در سال‌هاي بعدي بايد انجام دهد و در وجودش تثبيت نمايد، اولويت با کدام است؟ روند پيشرفت يا عدم پيشرفت طلاب و دانشجويان هر سطحي بايد توسط کدام استاد كنترل و پشتيباني شود؟

در نهايت نيز نتيجه كار چگونه رصد شود و در مجموع روند رو به رشدي داشته باشد و تجربيات آن سالانه افزايش يابد؟

با توجه به نبود چنين نظامي که بتواند افراد را گام به گام رشد دهد، در آن اولويت‌ها و شرايط کنوني جامعه در حد ممکن لحاظ شده باشد و قابل رصد باشد؛ احساس نياز چشمگيري در طلاب و دانش‌آموزان يا دانشگاهيان نمي‌شود و حتي متوجه نيستند که عمر گرانمايه مي‌گذرد و از رشد معنوي در اين زمينه عقب مانده‌اند لذا احساس خسراني در عدم آن نمي‌کنند ويا حرکتي در اين راستا شکل نمي‌دهند. اما اگر برنامه مدوني موجود بود، حداقل حُسنش اين بود که فردِ جامانده از اين برنامه مي‌دانست که بايستي عقب ماندگي‌اش را به گونه‌اي جبران کند و احساس اطمينان معنويت نداشت و غرور کاذب در اين زمينه پيدا نکند.

البته ريشه نبودِ نظام و برنامه عبادي اين است که اکثر خواص جامعه به اصل بحث عبادت در زندگي انسان اهميت چنداني نمي‌دهد با اينکه اهميت آن با بيان قرآن در آيات متعدد از جمله«وما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون» (و جنّ و انس را نيافريدم جز براى آنكه مرا بپرستند)[1] و آيه «واعبد ربک حتي يأتيک اليقين» (و پروردگارت را عبادت كن تا يقين تو فرا رسد!)[2] و برخي ديگر از آيات  معلوم مي‌شود. مع‌الاسف اگر مطرح شود که مثلا يک انسان مومن شايسته است در روز 6 ساعت عبادت داشته باشد ولو به اندازه ذکري بر لب، اکثريت خواص، اين نکته را اصولا قبول نمي‌کنند چه رسد به اينکه براي رسيدن به اين هدف و اجراي آن گامي بردارند. همه اينها در حالي است که بيشتر محصلين ما همين حالا روزانه اين مدت را در فضاهاي مجازي تلف مي‌کنند و کسي اعتراض يا احساس خسران و اتلاف وقتي نمي‌کند. اين نشان مي‌دهد که دشمنان ما زمان زيادي از جوانانمان را با روش‌هاي گوناگون به سمت اتلاف کشانده‌اند و اين نبوده مگر با برنامه‌ريزي وتلاش بي‌وقفه و اين همان چيزي است که ما بايد بدانيم و در مسير حق استفاده کنيم.

از طرفي نگاه يک سويه به رواياتي همچون «تفکر ساعة افضل من عبادة سنة»[3] نيز باعث هرچه محجورتر شدن عبادت در جامعه شده است با اينکه منکر علم‌آموزي نيستيم و بلکه لازم و ضروري مي‌دانيم اما وجود و ضرورت يک بال براي پرواز دليل کفايت از بال ديگر نمي‌کند.

حال تو خود حديث مفصل بخوان ازاين مجمل که با وجود چنين مشکلاتي در حوزه‌ها، ديگر بحث وضعيت مدارس و دانشگاه‌هاي ما مشخص مي‌شود.

در اين راستا و با توجه به اين نکات، ضروري دانستيم که براي نظام‌مندشدن بحث اخلاقي-عبادي گامي برداشته شود که از آسيب‌هاي عبادت فردي و بدون نظام بتواند جلوگيري نموده و از طرفي باعث رشد عبادي حساب شده طلاب و دانشجويان و بالتبع افراد جامعه گردد و در مقابل عرفان‌هاي کاذب بايستد. اما با توجه به اينکه نظرات و برنامه‌هاي مختلفي در اين راستا مي‌توان تعريف کرد؛ ما چهارچوب پيشنهادي اين نظام را به همراه نمونه‌اي ارائه مي‌دهيم و از خوانندگان اهل نظر مي‌خواهيم که خود نيز با توجه به نکات ارائه شده، نظامِ مد نظر خود را طراحي و اجرا کنند و البته نظرات سازنده خود را نيز از ما دريغ ننمايند.

نکات کلي درباره اجراي نظام عبادي – اخلاقي

براي طراحي اين نظام به نظر مي‌رسد اين مراحل حداقل بايستي طي شود:

طرح مسآله و بررسي مشکلات عبادي افراد و جامعه

تبيين نکات کلي درباره ضرورت طراحي نظام عبادي – اخلاقي

تعيين و اثبات مقدار و موارد مطلوب عبادت و اخلاق جهت هر فرد

پاسخ به شبهات اين طرح

تبيين اثرات عبادت در زندگي

استخراج برنامة اخلاقي ـ عبادي مدون و قابل اجرا

ايجاد انگيزه و دغدغه و مطالبه عمومي در افراد

تبيين برخي از اصول و راهکارهاي اجرايي برنامه

طراحي برنامه‌هاي جمعي عبادي ـ اخلاقي

طراحي روند اجرايي و مجريان طرح

بررسي و ايجاد عوامل توفيق و راههاي ورود به عبادت

بررسي و ايجاد عوامل تقويت اراده

در اينجا سعي مي‌کنيم به بسط و تکميل مراحل فوق بپردازيم و يک نمونه از اين طرح‌ها را ارائه دهيم. البته اصراري بر اين نيست که فقط راهکاري که در اينجا ارائه مي‌شود راهکاري کامل و منحصر به فرد است بلکه از تمامي خوانندگان صاحب‌نظر تقاضا مي‌شود که در ارائه راهکارهاي اجرايي و يا اصلاح آن ها به ما ياري رسانند.

سعي شده اين راهکار با توجه به اصول ديني و آيات و روايات و کتب اخلاقي و راهنمايي‌هاي اساتيد گرانقدر اخلاق و تجارب عملي اساتيد و نويسنده ارائه گردد و در نهايت نيز بايستي از منظر صاحبنظران خصوصا اساتيد گرانقدر اخلاق بگذرد و نواقص آن در حد امکان برطرف شود ان شاءالله تعالي.

 

تعيين و اثبات مقدار مطلوب عبادت براي هر فرد

در ابتدا بايد ضرورت بحث عبادت در زندگي مومنين تبيين شود که از ديدگاه ديني ميزان عبادت روزانه ما در چه حدي مي‌تواند باشد و بايد به چه حدي در عبادت برسيم.چرا که مهمترين دليل تقصير و کوتاهي در اين زمينه، عدم تبيين صحيح اين ضرورت است که باعث شده در اين زمينه کوتاهي‌هاي زيادي صورت گيرد.در ابتدا با نگاهي به منابع اصلي ديني، سعي در استخراج اين مهم مي‌نمائيم البتهدر زمينه عبادت آيات و روايات بسياري وجود دارد که بررسي آنها پژوهشي اجتهادي مجزا نياز دارد لذا ما به اشاره‌اي مختصر درحد نياز خود بسنده مي‌کنيم.

آيات

از جمله آيات در اين زمينه آيه «وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ»[4] و آيه «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ»[5]است از امام صادق (ع) درباره معناي اين آيه پرسيده شد و ايشان در پاسخ فرمودند: خَلَقَهُمْ لِلْعِبَادَةِ و در حديث ديگر فرمودند خَلَقَهُمْ لِيَأْمُرَهُمْ بِالْعِبَادَةِ[6]

آيات ديگر:

«وَمِنَ اللَّيلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُوداً»[7] و پاسي از شب را (از خواب برخيز و) قرآن (و نماز) بخوان! اين يک وظيفه اضافي براي توست؛ اميد است پروردگارت تو را به مقامي در خور ستايش برانگيزد.

«يا ايها الّذين امنوا اركعوا و اسجدوا و اعبدوا ربّكم و افعلوا الخير لعلّكم تفلحون»[8] « اي كساني كه ايمان آورده‌ايد ركوع كنيد و سجود بجا آوريد و پروردگارتان را عبادت كنيد و كار نيك انجام دهيد تا رستگار شويد».

«و ما امروا الاّ ليعبدوا الله مخلصين له الدّين حنفاء و يقيموا الصَّلوه و يؤتوا الزّكوه و ذلك دين القيمَّه[6] «در حالي كه به آنها دستوري داده نشده بود جز اينكه خدا را پرستش كنند با كمال اخلاص، و از شرك به توحيد بازگردند، نماز را برپا دارند، و زكات را ادا كنند، ‌و اين است آئين مستقيم و صحيح و پايدار.»[9]

از اين آيات ضرورت نقش عبادت  فهميده مي‌شود اما بايستي با دقت بيشتري ميزان عبادت به معناي اصلي آن را اثبات کرد.

روايات

در اين زمينه روايات بسياري وجود دارد و اکثر روايات کتبِ عبادي همچون مفاتيح‌الجنان نشان‌دهنده اهميت بحث عبادت است. در اين کتب معمولا اشاره به انجام عبادتي خاص شده است که مؤکدا دستور به عمل به آن شده است. دقت در مجموعه اين روايات نشان مي‌دهد که انجام اين عبادات با اين تاکيدات نيازمند برنامه مستمر عبادي در انسان است تا بتواند به اين روايات عمل کند. در اينجا ما فقط به چند روايت کلي اکتفا مي‌کنيم و درمورد روايات ديگر با توجه به وجود کتب مذکور از اعاده اين احاديث خودداري مي‌کنيم. از جمله رواياتي به اين مضمون داريم که بخشي از زمان روزانه بايستي به عبادت اختصاص يابد:

مثلا در حکمت 374 نهج البلاغه مي‌خوانيم: و قال عليه‌السّلام: للمؤمن ثلاث ساعات: فساعة يناجي فيها ربّه، و ساعة يرمّ معاشه، و ساعة يخلّي بين نفسه و بين لذّتها فيما يحلّ و يجمل، و ليس للعاقل أن يكون شاخصا إلّا في ثلاث: مرمّة لمعاش، أو خطوة في معاد، أو لذّة في غير محرّم. ترجمه: شبانه‏روز مؤمن سه قسمت است: قسمتي كه در آن با پروردگارش راز و نياز كند، و قسمتى كه باصلاح معاش پردازد، و قسمتى كه بلذّت و استراحت روا و آبرومند مشغول شود، و خردمند را نرسد كه سفر كند مگر براى يكى از سه مقصد: اصلاح معاش، يا تحصيل زاد معاد، يا كاميابي بر وجه حلال. برخي علما[10] معتقدند که بر اساس همين روايت 6 ساعت جهت عبادت و مقدمات و آمادگي هاي آن براي انسان لازم است.

امام موسي كاظم عليه‌السلام مي‌فرمايد: «اجتهدوا في ان يكون زمانكم اربع ساعات ساعة لمناجاة الله و ساعة لامرالمعاش و ساعة لمعاشرة الاخوان و الثقات الذين يعرّفونكم عيوبكم و يخلصون لكم في الباطن و ساعة فيها للذاتكم في غير محرّم، و بهذه الساعة تقدرون علي الثلاث ساعات»[11]؛ سعي كنيد اوقات خود را به چهار بخش تقسيم نماييد؛ بخشي را به مناجات با خداوند متعال و بخشي را به كار و تلاش براي امرار معاش و كسب درآمد و بخش سوم را به روابط اجتماعي و گفت وگو با دوستان و افراد مورد اعتمادتان كه (در جهت رشد و تعالي) عيوب شما را بيان مي‌كنند و در واقع نسبت به شما خالصانه علاقهمند هستند، اختصاص دهيد. بخش چهارم اوقات خود را نيز براي لذت بردن از امور حلال مادي و معنوي قرار دهيد. و با اين بخش چهارم است كه شما مي‌توانيد به سه بخش ديگر رسيدگي كنيد.

به ياد دارم در دوره‌اي که به تحصيل علم اهتمام زيادي داشتم و بيشتر اوقات روزانه خود رابراي موفقيت علمي صرف مطالعه مي‌کردم از يکي از اساتيد اخلاق پرسيدم آيا منظور از اين روايت اين است که شش ساعت در روز عبادت کنيم و ايشان پاسخ دادند بله. سپس پرسيدم آيا تحصيل علم و انجام امور ديگر به نيت قربة الي الله نيز جزء همين شش ساعت محسوب مي‌شود ايشان فرمودند خير منظور خود عبادت في ذاته است مثل خواندن نماز و قرآن و ذکر و … . بسيار تعجب کردم و با لحني گلايه‌آميز گفتم پس با اين احوال ما بايستي روزي شش ساعت عبادت کنيم و ديگران تمام وقت خود را صرف تحصيل علم کنند لذا مسلما موفق‌تر از ما خواهند شد. پاسخ ايشان را هيچگاه فراموش نمي‌کنم که فرمودند مگر شما به خدا و اهل بيت (عليهم السلام) ايمان نداريد و قبول نمي‌کنيد که اگر اينچنين خواسته‌اند موفقيت شما در همين است؟ اگر خدا بخواهد شما را موفق خواهد کرد ولو با تحصيل کمتر و حتي اگر از طريقي که فکر مي‌کنيد نباشدمي‌تواند و خداوند به انجام خواسته خود تواناست.

بعدها عملا صحت سخن ايشان را در زندگي خود و ديگران ديدم و روايات ديگري نيز در تاييد اين سخن يافتم. از طرفي وقتي دقيق‌تر به اين برنامه شش ساعتي انديشيدم به اين نتيجه رسيدم که راه اصلي موفقيت همين است و حتي عقلا نيز همين روش کاراتر است چرا که اين مطلب، برنامه ثابتي براي تمام عمر است نه زمان کوتاهي در دوره‌اي خاص.روايات ديگري نيز در اين رابطه وجوددارد که فعلا از آنها مي‌گذريم.

سنت

روش عبادت اهل‌بيت(عليهم‌السلام) الگوي ماست و همانطور که در فقه داريم قول و فعل و تقرير معصوم(عليه‌السلام) حجت است لذا فعل معصوم (عليه‌السلام) نيز دليل ديگر ماست.برخي آيات و روايات به عبادت معصومين (ع) اشاره دارند از جمله اين آيات که در شان اهل بيت (عليهم السلام) نازل شده: «في بيوتٍ اذن الله ان ترفع و يذکر فيها اسمه يسبح له فيها بالغدو و الاصال» در خانه‌هايي خدا رخصت داده که آنجا رفعت يابد ودر آن، ذکر نام خدا و صبح و شام تسبيح و تنزيه ذات پاک او کنند». پيامبر اکرم (ص) آنقدر عبادت داشتند که آيه نازل شد «طه * ما انزلنا عليک القرآن لتشقي»[12] و يا آيات زير که مي فرمايد: « إن ربـك يـعـلم أنـك تـقـوم أدنى من ثلثى الليل و نصفه و ثلثه»يا عبادت حضرت زهرا (س) که در روايت هست «حتي تورمت قدماه»[13] مشخص است و يا عبادت‌هاي اميرالمومنين(ع) که شبي هزار رکعت نماز مي‌خواند و عبادتهاي آنچناني داشتند. و يا عبادات امام حسن (ع) که بارها به طور پياده و ذکرگويان به زيارت خانه خدا مي‌رفتند و امام حسين (ع) که چندين سال با وضوي نماز عشا نماز صبح را نيز مي‌خواندند و در اين مدت مشغول عبادت بودند و امام سجاد (ع) که زبانزد است و …. که همگي از جايگاه مساله عبادت پرده برمي‌دارد و آيا نه اينکه عمل معصوم(عليه‌السلام) حجت است پس چرا ما چنين عباداتي نداريم و حتي کسري از آن را نيز در خود ايجاد نمي‌کنيم و حتي به اين سو نيز حرکت نمي‌کنيم.

عقل

عبادت از نظر عقلي مسئله‌اي فطري است البته در قرآن نيز با آيه فَإِذَا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذَا هُمْ يُشْرِكُونَ [14] اشاره به آن شده است لذا معمولا تمامي افراد در دوره‌اي از زندگي به بحث عبادت با حالت ويژه‌تري برخورد دارند که اگر از اين فرصت‌ها استفاده بهينه گردد موجبات رشد بيشتري مي‌گردد.

ونيز عقل حکم مي کند که شکر خالق  و عبادت او به صورت ويژه انجام گردد.

جمع‌بندي

جمع‌بندي اين بررسي اين است که مقدار مطلوب در عبادت روزانه با مقدمات و لوازم آن 6 ساعت است اين مقدار واجب فقهي نمي‌باشد بلکه اخلاقيست و ما به دنبال برنامه‌اي هستيم که بتواند برخي افراد را پس از دوره‌اي چندين ساله به ظرفيتي برساند که بتواند 6 ساعت عبادت روزانه را با لذت و رغبت را انجام دهد و درباره مايقي افراد نيز بتواند ظرفيت عبادت دو ساعت در روز را ايجاد کند و در عمل نيز به واجبات و ملزومات عبادي دين مقيد باشد.

پاسخ به شبهات اين طرح

يکي از مشکلات اصلي اين طرح شبهات وارده به اينگونه امور است که باعث شده اصل طرح بر زمين بماند و هيچگاه تئوريزه، عملي و نظام‌مند نشود لذا حتما بايستي چنين شبهاتي در ابتدا پاسخ داده شود تا زمينه و انگيزه‌هاي عملياتي‌شدن آن فراهم گردد. در اينجا به برخي از اين شبهات مي‌پردازيم:

عمل قربة الي الله عبادت است

انجام هرکاري از جمله تحصيل علم براي رضاي خدا و قربة الي الله عبادت به حساب مي‌آيد.

پاسخ اينکه از همان روايات معلوم مي شود که عبادت به معناي عبادت في ذاته مد نظر است والا عبادت را قسيم تحصيل علم نمي‌دانست بلکه ديگر آن را ذکر نمي‌کرد چون با بيان شما تحصيل علم همان عبادت مي‌شود پس ذکر دوباره آن لغو مي‌شود.

از روايت مساوي بودن چهار عمل استنباط نمي شود

سئوال اين است که از کجا معلوم چهار عملي که در روايت آمده اسنت حتما بايستي به 4 قسمت مساوي باشند بلکه ممکن است يکي بيشتر و ديگري کمتر باشد.

جواب اين است که روايت در مقام بيان است و مي گويد تلاش کنيد زمانتان چهار زمان باشد يعني به ميزان مساوي تقسيم گردد.

 

شبهه تحصيل علم به جاي عبادت

يکي از شبهات مهمي که در ذهن اکثر افراد جامعه هست روايات مربوط به تحصيل علم است که ساعتي تفکر يا تحصيل علم بهتر از هفتاد سال عبادت است پس چرا بايد اين اجر عظيم را رها کرد و به عبادت پرداخت؟

سئوال من اين است که آيا اگر کسي در کسب علم، نمره عالي را کسب کند اما در عبادت نمره قبولي را نگيرد مي‌تواند جواز ورود به سعادتمندي را پيدا کند يا بايد نمره حداقلي عبادت و اخلاق و معاش را داشته باشد تا سعادتمند شود.

جواب ديگر اين است که علم و عمل همچون دو بال هستند و عبادت بخشي از عمل است و پرواز بدون يک بال غيرممکن است و با يک بال ناقص نيز سرعت مناسب را نخواهد داشت و اکثرا قوت بال ديگر نمي‌تواند جبران کننده باشد. مثال ديگر براي تقريب به ذهن حرکت ماشين بر روي چهار چرخ است که اگر يک چرخ آن درست عمل نکند هيچگاه با سرعت مناسب نمي‌تواند حرکت کند ولو اينکه چرخ‌هاي ديگر بيش از حد معمول خوب باشند. حرکت انسان نيز با چرخ‌هاي چهارگانه تحصيل علم، عبادت، کسب معاش و استراحت مي باشد که بدون هر کدام امکان حرکت مناسب وجود ندارد.

ضمنا اين روايات ناظر به زماني است که کسي علم و تفکر را کنار بگذارد و فقط مشغول عبادت بي‌معرفت و جاهلانه شود اما اگر بتوان عبادت عالمانه و با معرفت را انجام داد يا در آن راستا حرکت کرد آيا باز هم کوتاهي در عبادت جايز است؟

پاسخ ديگر اينکه با توجه به اينکه بسياري از علوم و معارف ما در قرآن و ادعيه ما نهفته است و قرائت آنها زمينه تفکر و تدبر در آنها را فراهم مي کند خود عاملي براي افزايش معرفت است بلکه در برخي مواقع بدون آن امکان ندارد و شخصي که روزانه وقت قابل توجهي را براي عبادت مي‌گذارد طبيعتا در محتواي آن نيز تدبر و تعمق بيشتري خواهد کرد تا کسي که اصلا قرآن و ادعيه را نخوانده و نمي‌خواند. از طرفی با توجه به برخی روایات مثل «العلم نور یقذفه الله فی قلب من یشاء» و «الوضوء نور» و …  می‌توان فهمیدکه یکی از راه های دستیابی به علم از راه معنویت و عبادت است.

البته ما در ادامه خواهيم گفت که يکي از ممدات عبادت تحصيل علم است و اينها ضرورتا بايستي در کنار هم باشند.

سنت علما

شايد براي برخي اين شبهه پيش آيد که روش و سنت علماي ما اينگونه نيست.

پاسخ اين است که شيوه علماي پيشين ما نيز اينچنين بوده است مثلا در خاطره‌اي از علما شنيدم که فرمودند در دوره جواني جهت خواندن نماز شب به مسجد سهله رفتم و درآنجا مشاهده کردم حدود 30 نفر از طلاب مشغول نماز شب هستند و در قنوت نماز شبشان دعاي ابوحمزه ثمالي را مي‌خوانند.

برخي از حوزه‌هاي علميه با شرطي طلاب را قبول مي‌کردند که هر شب نماز شب بخوانند و روزانه يک جزء از قرآن را تلاوت نمايند. البته اينها همه بجز اعمال روزانه نماز جماعت و … که معمول و مسلم بوده انجام مي‌شده است و اين نشان مي‌دهد که سيره علماي پيشين ما بر عبادت بوده است.

کلامي از رهبر عزيزمان (دام ظله) نيز بيانگر اين مطلب است:

قبل از اذان صبح، چراغهاي زيادي در مدرسه فيضيه روشن بود. طلبه‏ها، نماز شب مي‏خواندند و تهجد و تنفل، براي طلبه‏ها و روحانيون، يک امر عادي بود. امروز، ما بايستي بيشتر به اين مسأله بپردازيم. (سخنراني در جمع طلاب علوم ديني، در مدرسه‏ي فيضيه 11/9/ 1366) [15]

نافله بخوانيد، قرآن بخوانيد، نماز اول وقت بخوانيد که اين سه چيز، براي طلبه واجب است. نمي‏خواهم بگويم واجب شرعي است؛ واجب وظيفه‏يي و شغلي است. طلبه‏يي که با قرآن انس نداشته باشد، طلبه‏يي که اهل نافله نباشد، طلبه‏يي که نمازش را آخر وقت بگذارد، چيز مهمي را کسر دارد. (سخنراني در مراسم عمامه گذاري، 14/9/ 1372) [16]

کار يا درس يا مطالعه دارم.

در پاسخ به اين شبهه سخني از حضرت آقا (مد ظله) به طلاب در موضوع قرآن مي‌آوريم:

قرآن را مرتب بخوانيد روزي نباشد که شما تلاوت قرآن نکنيد اين که مي‌بينيد روايت است بعضي  ائمه (ع) در ماه رمضان هر سه روز يا هر هفت روز در غير ماه رمضان هر پانزده روز يا هر ده روز يک ختم قرآن مي‏کردند، دليل و فلسفه‏اي دارد ما به قرآن نياز داريم. هيچ‏کاري را بر خواندن قرآن مقدم نکنيد به اين معنا که بناست روزي يک حزب قرآن بخوانيد، آن را با تأمل و تدبر بخوانيد و اگر فرضا ده دقيقه طول بکشد، نگوييد کار يا درس يا مطالعه دارم. هيچ‏کاري، از اين واجب‏تر نيست. اين ده دقيقه يا ربع ساعت را براي خواندن قرآن بگذاريد. من از برادران طلاب خواهش مي‌کنم که اين نکته را فراموش نکنند. هر روز قرآن را با تدبر بخوانيد و هرگز آن را رها نکنيد. (حوزه و روحانيت ج2، ص 314)

عقب‌ماندن از جامعه و پيشرفت

يکي از شبهات اين است که با اين حجم عبادت هر انساني از زندگي مادي و پيشرفت مادي ويا علمي عقب خواهد افتاد. اما پاسخ اين است که همان خدايي که ما را آفريده و پيشرفت مادي علمي و معنوي مارا مي‌خواهد همان خداوند متعال از ما خواسته که اين مسير را بپيماييم خود مي‌داند که پيشرفت علمي و مادي نيز از همين راه به دست مي‌آيدو از اين طريق به مقصد مي‌رسيم.

ضمنا همين عبادت يکي از راه‌هاي پيشرفت علمي و غيرعلمي افراد است لذا در برخي آيات و روايات به اين مساله اشاره مي شود. مثلا در آيه: « وَ اسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ وَ إِنَّها لَکَبيرَةٌ إِلاَّ عَلَي الْخاشِعينَ[17]»[18]

در روايات داريم که مي‌فرمايد «أَلْعِلْمُ نُورٌ يَقْذِفُهُ اللّهُ فِى قَلْبِ مَنْ يَشآءُ» «علم، نورى است كه خداوند به قلب هر كس كه بخواهد مى‌افكند»[19] لذا علم به خواندن صرف نيست (و البته به عبادت صرف هم نيست) وبايستي همراه هم باشند که علم حقيقي به دست آيد. از طرفي يکي از عوامل موفقيت انسان کامل بودن اوست و علم با عمل است که کارايي دارد. در اين رابطه از ابن سينا نقل شده که « هر گاه در مسأله متحير مي ماندم، به مسجد مي رفتم و نماز مي خواندم و به مبدع کل و آفريدگار جهان مي ناليدم، باشد که مشکل مرا به من بگشايد و آن سختي را بر من آسان نمايد.»[20]

. مثالي که براي تقريب به ذهن مي‌توان گفت اين است که اگر ماشيني سه چرخ سالم داشته باشد ولي يک چرخ آن خراب باشد هيچگاه نمي‌تواند حتي با سرعت کم هم حرکت کند. اما اگرهمان ماشين چهار چرخ معمولي هم داشته باشد باز هم با سرعت خوبي امکان سير دارد.

تجربيات ناموفق ديگران

يکي از شبهات اين است که ما تاکنون برخي افراد را ديده‌ايم که در وادي عبادت غرق شده‌اند و بعدها کاملا از دين گريزان شده‌اند؟ پاسخ اين است که اولا يک اتفاق براي يک شخص دليل بر بد بودن مسير نمي‌کند. اگر کسي در راه مشهد تصادف کند دليلي نمي‌شود که ديگر کسي به مشهد مقدس مسافرت نکند. و ثانيا نبود برنامه مدون يکي از عواملي است که باعث شده افراد به بيراهه بروند و اين نبايد اصل طرح را به چالش بکشد.

عبادت بدون معرفت

يکي از شبهات اين است که بسياري از افراد عبادت بدون معرفت انجام مي‌دهند و اين همان راه خوارج است و ارزشي ندارد.

پاسخ اين است که ما نگفتيم عبادت بدون معرفت انجام شود يا عبادت بدون تحصيل علم باشد بلکه خواسته اکيد مانيز همين است اما اگر کسي نماز نخواند و عبادتي که لازم بود را به جا نياورد آيا صرف معرفت او را کفايت مي‌کند؟ لذا هم بايد عبادت در جاي خود باشد و هم کسب معرفت که البته معرفت خود با انجام عبادت نيز حاصل مي‌شود و عبادت وسيله‌اي براي کسب معرفت است همانطور که تحصيل علم نيز از وسيله‌هاي کسب معرفت است و خود به تنهايي معرفت نيست. طبيعتا کسي که روزانه يک جزء از قرآن را بخواند در معرض تفکر و تدبر در آيات آن قرار دارد اما کسي که اصلا قرآن و ادعيه را نمي خواند در معرض تدبر معارف عظيم آن نيز قرار نمي گيرد.

عملي نبودن و سخت بودن

اما اينکه چگونه بايد به اين حد از عبادت رسيد و با علاقه شخصي، روزانه زمان زيادي عبادت با معرفت و لذت انجام داد. اين مساله داراي راه و روش است و رفتن از غير راهش باعث زدگي از عبادات خواهد شد و نتيجه عکس مي‌دهد.يکي از راه‌ها اين است که گام به گام و کم‌کم ظرفيت نفس را براي انجام عبادات بالا برد همانطور که نظام علمي و مطالعاتي چنين مي‌کنيم يعني در کلاس اول ابتداي دروس ساده و راحتي به دانش‌آموز آموخته مي‌شود و مدت کمي از او درخواست مطالعه مي‌شود و بعد از طي 12 سال، کم‌کم به ظرفيتي مي‌رسد که مي‌تواند روزانه بيش از 6 ساعت مطالعه کند و مطالب مشکلي را در اين زمان بخواند، بفهمد و از مطالعه خود لذت ببرد اما اگر از ابتدا دروس دانشگاهي را به او آموزش دهند و بخواهند روزانه 6 ساعت مطالعه کند از تحصيل علم متنفر خواهد شد.

در اينجا ما با اولويت‌بندي و گام به گام کردن عبادات سعي در ارائه روشي داريم که ظرفيت عبادت را در خود افزايش دهيم و بتوانيم ان‌شاالله به نتايج ويژه مادي و معنوي آن نائل شويم. در اين روش از روش چله‌نشيني و بلکه انجام ساليانه عبادات استفاده خواهيم کرد تا تثبيت و شيرين شدن عبادات را محقق نمايد. قابل ذکر است که اين چله‌نشيني در روايات ما اشاره شده است و داراي نتيجه و برکات فراواني است البته نبايد به چله اکتفا کرد و بايستي مبناي ما تداوم هميشگي در انجام عبادات و رشد معنوي باشد.

پيشنهاد مي‌شود کتب علماي اخلاق همچون امام خميني (ره) و آيت الله ملکي تبريزي و … يا اساتيد زنده اخلاق  بازخواني شود و براي اجرايي شدن آنها نظام تعريف گردد.

تبيين اثرات عبادت در زندگي

عبادت مي‌تواند بسياري از مشکلات مادي و معنوي جامعه و افراد آن را برطرف نمايد و باعث پيشرفت بيشتر آن گردد و پرداختن به آن در برپاسازي تمدن اسلامي بسيار موثر است در اينجا ما فقط اشاره‌اي به آن مي‌کنيم:

از نظر آيات

در اينجا فقط به ذکر برخي از اين آيات که در قسمتهاي گذشته اشاره نشد مي‌پردازيم:

وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِي فَإِنّ َلَهُ مَعِيشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى[21]، «و هر كس از ياد من دل بگرداند در حقيقت زندگى تنگ [و سختى] خواهد داشت و روز رستاخيز او را نابينا محشور مى‏كنيم».

«وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ»[22] «و پروردگارت را، بپرست، تا لحظه يقين فرا رسد»

«أَلا بِذِكرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ القُلُوبُ»[23]؛ «آگاه باشيدکه تنهابايادخدادلهاآرامش پيدا مي‌کند».

بسم اللّه الرحمن الرحيم. يا ايها المزمل (1) قم اليل الا قليلا (2) نصفه او انقص منه قليلا (3) اوزد عليه و رتل القران ترتيلا (4) انا سنلقى عليك قولا ثقيلا (5) ان ناشئه اليل هى اشد وطا و اقوم قيلا (6) ان لك فى النهار سبحا طويلا (7) و اذكر اسم ربك و تبتل اليه تبتيلا (8)[24]. به نام خداوند بخشايشگر و مهربان. هان اى جامه به خود پيچيده ! (1). پاره اى از شب به جز اندكى از آن را بر خير و زنده بدار (2) يا نصف آن را و يا كمى كمتر از نصف را (3) و يا اندكى بر نصف بيفزا و قرآن را شمرده شمرده بخوان (4) آماده باش كه به زودى كلامى سنگين بر تو نازل مى كنيم (5) (كلامى كه قبلا بايد خود را براى تحملش آماده كرده باشى ) و بهترين وسيله براى صفاى نفس و سخن با حضور قلب گفتن هنگام شب است كه خدا آن را پديد آورده (6) چون تو در روز دوندگى و مشاغل بسيار دارى (7) و ذكر خدا را بگو و دست حاجت به سويش دراز كن (8 ).

و در سوره يس آيه 61  فرمود: «و ان اعبدوني هذا صراط مستقيم؛ و اينكه مرا بپرستيد اين راه مستقيم است

إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَ رَبُّکُمْ فَاعْبُدُوهُ هذا صِراطٌ مُسْتَقيمٌ[25]… و بدانيد که اللَّه پروردگار من و شما است، پس او را بپرستيد که اين است صراط مستقيم .

قالَ رَب بما أ‌َغْوَيتَني لأُزَينَنَّ لَهُمْ في الأ‌َرْض‌ِ وَ لأُغْو‌ِينَّهُمْ ‌أ‌َجْمَعِينَ * إ‌ِلأ‌َ عِبادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصينَ * قالَ هذا صِراطٌ عَلَي مُسْتَقِيمٌ * إ‌ِنَّ عِبادِي لَيسَ لَکَ عَلَيهمْ سُلْطانٌ إ‌ِلأ‌َ مَن‌ِ اتَّبَعَکَ مِنَ الْغاو‌ِينَ.[26]

يا ايها الناس اعبدوا ربکم الذي خلقکم و الذين من قبلکم لعلکم تتقون[27]

اي مردم! پروردگار خود را پرستش کنيد، آن کس که شما و کساني را که پيش از شما بودند آفريد، تا پرهيزگار شويد.

يا ايها الذين آمنوا کتب عليکم الصيام کما کتب علي الذين من قبلکم لعلکم تتقون[28]

اي کساني که ايمان آورده ايد! روزه بر شما نوشته شده، همان گونه که بر کساني که قبل از شما بودند نوشته شد، تا پرهيزگار شويد.

و اقم الصلوة ان الصلوة تنهي عن الفحشاء و المنکر[29]

… و نماز را بر پا دار که نماز (انسان را) از زشتيها و گناه باز مي دارد.

 ان الانسان خلق هلوعا اذا مسه الشر جزوعا و اذا مسه الخير منوعا الا المصلين الذين هم علي صلاتهم دائمون[30]

به يقين انسان حريص و کم طاقت آفريده شده است هنگامي که بدي به او رسد بي تابي مي کند و هنگامي که خوبي به او رسد مانع ديگران مي شود (و بخل مي ورزد) مگر نماز گزاران آنها که نماز را پيوسته به جا مي آورند.

يا ايها الذين آمنوااستعينوا بالصبر و الصلوة ان الله مع الصابرين[31]

 اي کساني که ايمان آورده ايد! از صبر (روزه) و نماز کمک بگيريد! (زيرا) خداوند با صابران است!

در آياتي که در بالا آمده، رابطه نزديکي ميان «عبادت» و تقوا و پرهيز از گناه و پرورش فضائل اخلاقي ديده مي‌شود و نشان مي دهد کساني که مي خواهند به تهذيب نفس راه يابند بايد از در عبوديت و پرستش خداوند وارد شوند؛ سالکان راه خدا، و پويندگان طريق خودسازي و تقوا، بايد از نيايش و عبادت ياري طلبند و ناخالصيهاي وجود خود را در کوره داغ عشق به خدا بسوزانند و از بين ببرند، و مس وجود خود را با کيمياي عبادت زر کنند .[32]

از نظر روايات

برخي عبادات اثرات مهمي و عجيبي در زندگي مادي و معنوي دارد در اين زمينه کتاب‌هايي نوشته شده است که اثرات برخي عبادات را ذکر کرده‌اند مثلا براي رفع فلان مشکل يا مرض فلان عبادت را بايستي انجام داد و يا براي برآورده شدن فلان حاجت فلان عبادت مفيد است. برخي از اين موارد در کتب تفسير و کتاب مفاتيح و کتب ديني ديگر ذکر شده است لذا از آنها مي‌توان اثرات شگفت عبادات را در زندگي مادي و معنوي دريافت و به ديگران منتقل نموده و اين اثرات را براي ايشان نيز تبيين کرد. البته به دليل گستردگي آن‌ها و موجود بودن منابعي همچون مفاتيح الجنان، فعلا از بيان دوباره آنها چشم‌پوشي مي‌گردد اما گستردگي آنها نشانگر اثرات زياد عبادت در زندگي مادي است.

از نظر تعليمات اسلامي، هر گناه اثري تاريک کننده و کدورت آور بر دل آدمي باقي مي گذارد و در نتيجه ميل و رغبت به کارهاي نيک و خدائي کاهش مي گيرد و رغبت به گناهان ديگر افزايش مي يابد. متقابلا عبادت و بندگي و در ياد خدا بودن وجدان مذهبي انسان را پرورش مي دهد، ميل و رغبت به کار نيک را افزون مي کند و از ميل و رغبت به شر و فساد و گناه مي کاهد. يعني تيرگيهاي ناشي از گناهان را زايل مي گرداند و ميل به خير و نيکي را جايگزين آن مي سازد. در نهج البلاغه خطبه اي هست که درباره نماز و زکوة و اداء امانت بحث کرده است. پس از توصيه و تاکيدهائي درباره نماز، مي فرمايد: «و انها لتحت الذنوب حت الورق و تطلقها اطلاق الربق و شبهها رسول الله صلي الله عليه وآله وسلم بالحمة تکون علي باب الرجل فهو يغتسل منها في اليوم و الليله خمس مرات فما عسي ان يبقي عليه من الدرن؟» (خطبه 199)؛ نماز گناهان را مانند برگ درخت مي ريزد و گردنها را از ريسمان گناه آزاد مي سازد، پيامبر خدا نماز را به چشمه آب گرم که بر در خانه شخص باشد و روزي پنج نوبت خود را در آن شستشو دهد تشبيه فرمود، آيا با چنين شستشوها چيزي از آلودگي بر بدن باقي مي ماند؟

امام در خطبه 192 پس از اشاره به پاره اي از اخلاق رذيله از قبيل سرکشي، ظلم، کبر، مي فرمايد: «و عن ذلک ما حرس الله عباده المؤمنين بالصلوات و الزکوات و مجاهدة الصيام في الايام المفروضات تسکينا لاطرافهم و تخشيعا لابصارهم و تذليلا لنفوسهم، و تخفيضا لقلوبهم و ازاله للخيلاء عنهم»؛ چون بشر در معرض اين آفات اخلاقي و بيماريهاي رواني است خداوند بوسيله نمازها و زکاتها و روزه ها بندگان مؤمن خود را از اين آفات حراست و نگهباني کرد، اين عبادات دستها و پاها را از گناه باز مي دارند، چشمها را از خيرگي بازداشته به آنها خشوع مي بخشند، نفوس را رام مي گردانند، دلها را متواضع مي نمايند، و باد دماغ را زايل مي سازند.[33]

از نظر عقل و علمي

اثر عبادت در آرامش بشر از نظر عقلي و علمي کاملا معلوم است و در برخي پژوهش‌ها بدان پرداخته شده لذا از اطاله کلام در اين مطلب نيز صرف نظر مي‌شود.

اما نکته مهم اين است که چگونه مي توان اين اهميت را به بدنه جامعه انتقال داد. جواب اين است که از طرق مختلف موجود مي‌توان بهره برد از جمله ايجاد دغدغه و مطالبه عمومي در جامعه و اقشار تأثيرگذار خصوصا طلاب، دانشجويان و دانش‌آموزان (نسل جوان) که مي‌توانند اين مهم را به کل جامعه تسري دهند. در اين راستا از ظرفيت‌هاي زير مي‌توان بهره برد:

  • سخنرانان برجسته در سطح جامعه، رسانه ملي، نمازجمعه، امامزاده‌ها، مساجد، هيئات، جلسات قرآن، مراکز مذهبي و …
  • وسايل ارتباط جمعي و فضاهاي مجازي، صداوسيما و سينما و …
  • از ظرفيت معاونت‌هاي تهذيب حوزه‌هاي علميه، معاونتهاي فرهنگي ادارات و دانشگاه‌ها، دفاتر نهاد نمايندگي رهبري در دانشگاه‌ها و مراکز نظامي و حوزه‌هاي علوم اسلامي دانشگاهيان و …
  • معاونت‌هاي فرهنگي و پرورشي مدارس و ائمه جماعات مدارس و مراکز مختلف
  • از ظرفيت مراکز و نهادهاي فرهنگي مختلف در سطح کشور
  • از ظرفيت مداحان و قاريان قرآن و کليه هنرمندان ارزشي و ديني

استخراج برنامه اخلاقي – عبادي مدون و اجرايي

در اين مرحله بايستي باتوجه به آيات و روايات وکتب عبادي و راهنمايي‌هاي اساتيد اخلاق برنامه عبادي-اخلاقي مدوني استخراج گردد. به عنوان نمونه ما مي‌خواهيم شخص با توجه به روش عبادي و اخلاقي حضرت امام خميني (ره) که در چهل حديث ايشان ذکر شده تربيت شود ابتدا بايستي کتاب چهل حديث مطالعه شده و برنامه‌هاي عملي و عبادي آن استخراج گردد. البته لازم به ذکر است که بيشتر اين کتابها اخلاقي هستند تا عبادي لذا بهتر است در بخش عبادي به کتبي همچون مفاتيح‌الجنان شيخ عباس قمي و المراقبات ميرزا جواد ملکي تبريزي مراجعه گردد.

مي‌بايست خلاصه اين برنامه‌ها را بتوان در چند صفحه خلاصه و ارائه نمود. توجه کنيد که برنامه اجرايي به خلاف کتب اخلاقي بايستي بسيار خلاصه و کوتاه باشد و نبايد توضيحات اخلاقي در آن موجود باشد بلکه فقط برنامه اجرا باشد. اين اشتباه مرسوم جامعه ماست که معمولا برنامه عملي را با نصايح اخلاقي ترکيب مي‌کنيم که باعث ايجاد ملال بسيار در مخاطب مي‌شود. در اينجا بد نيست يادآور برنامه‌اي عبادي که اخيرا به طور حيرت‌انگيزي جهان را به خود مشغول کرده و آن پياده‌روي اربعين حسيني است اشاره کنم و تاکيد کنم بسياري از شرکت‌کنندگان در اين برنامه عبادي حتي از فضايل و روايات اين پياده‌روي آگاهي ندارند اما با شور بسيار شرکت مي‌کنند و اين نشانه از آن دارد که لازم نيست مثنوي عبادي ما 70 من باشد بلکه نکات ديگري بايست مد نظر قرار گيرد که در ادامه به بخشي از آنها اشاره خواهد شد و جدولي از برنامه اجرايي ارائه خواهد شد که نشان مي‌دهد برنامه اجرايي چند ساله در چند صفحه قابل ذکر است.

در اينجا چند نمونه کوتاه از برنامه اساتيد اخلاق ارائه مي شود:

برنامه اي کوتاه از علامه طباطبايي[34]

من دستورالعملهاي علامه طباطبايي را که درجواب دوتا نامه که ازطرف جواني به ايشان داده اند را تقديم مي کنم.

نامه اول

بسم الله الرحمن الرحيم

محضر مبارک نخبة الفلاسفة و آية‏الله العظمى جناب آقاى طباطبائى ادام الله عمرکم ماشاءالله سلام عليکم و رحمة الله و برکاته.

کوتاه سخن آنکه جوانى هستم ۲۲ ساله، ميزان تحصيل پنجم رياضى. اشتغالات فعلى تحصيلات حوزه قم حدود لمعه اصول الفقه. آخوندزاده. محيط زيست: دو سال سربازى در تهران، شش سال کودکى در قم، تحصيلات اوليه و بيشتر تحصيلات دبيرستان نيز در قم، چند سالى کرمانشاه. چنين تشخيص مى‏دهدم که تنها ممکن است‏شما باشيد که به اين سؤال من پاسخ دهيد. در محيط و شرايطى که زندگى مى‏کنم هواى نفس و آمال و آرزوها بر من تسلط فراوانى دارند و مرا اسير خود ساخته‏اند و سبب آن شده‏اند که مرا از حرکت‏به سوى الله، و حرکت در مسير استعداد خود بازداشته و مى‏دارند. درخواستى که از شما دارم براى من بفرماييد بدانم به چه اعمالى دست‏بزنم تا بر نفس مسلط شوم و اين طلسم شوم را که همگان گرفتار آنند بشکنم و سعادت بر من حکومت کند؟ يادآور مى‏شوم نصيحت نمى‏خواهم و الا ديگران ادعاى ناصحيت فراوان دارند.دستورات عملى براى پيروزى لازم دارم. همان گونه که شما در تحصيلات خود در نجف پيش استاد فلسفه داشتيد، همان شخصى که تسلط به فلسفه اشراق داشت. (مسموع است). باز هم خاطرنشان مى‏سازم که نويسنده با خود فکر مى‏کند که شفاها موفق به پاسخ اين سؤال نمى‏شود. وانگهى شرم دارم که بيهوده وقت گرانمايه شما را بگيرم. لذا تقاضا دارم پدرانه چنانچه صلاح مى‏دانيد و بر اين موضوع مى‏توانيد اصالتى قائل شويد مرا کمک کنيد. در صورت منفى بودن، به فکر ناقص من لبخند نزنيد و مخفيانه نامه را پاره کنيد و مرا نيز به حال خود وا گذاريد. متشکرم.

جواب علامه به نامه اول

السلام عليکم

براى موفق شدن و رسيدن به منظورى که در پشت ورقه مرقوم داشته‏ايد لازم است همتى برآورده، توبه‏اى نموده، به مراقبه و محاسبه پردازيد. به اين نحو که هر روز که طرف صبح از خواب بيدار مى‏شويد قصد جدى کنيد که در هر عملى که پيش آيد رضاى خدا – عز اسمه – را مراعات خواهم کرد. آن وقت در سر هر کارى که مى‏خواهيد انجام دهيد نفع آخرت را منظور خواهيد داشت، به طورى که اگر نفع اخروى نداشته باشد انجام نخواهيد داد، هر چه باشد. همين حال را تا شب، وقت‏خواب ادامه خواهيد داد و وقت‏خواب، چهار پنج دقيقه‏اى در کارهايى که روز انجام داده‏ايد فکر کرده، يکى يکى از نظر خواهيد گذرانيد. هر کدام مطابق رضاى خدا انجام يافته شکرى بکنيد. و هر کدام تخلف شده استغفارى بکنيد. اين رويه را هر روز ادامه دهيد. اين روش اگر چه در بادى حال سخت و در ذائقه نفس تلخ مى‏باشد ولى کليد نجات و رستگارى است. و هر شب پيش از خواب اگر توانستيد سور مسبحات يعنى سوره حديد و حشر و صف و جمعه و تغابن را بخوانيد و اگر نتوانستيد تنها سوره حشر را بخوانيد و پس از بيست روز از حال اشتغال، حالات خود را براى بنده در نامه بنويسيد. ان شاء الله موفق خواهيد بود. والسلام عليکم محمد حسين طباطبايى

نامه دوم

بسم الله الرحم الرحيم

محضر مقدس نخبة المجتهدين حجة‏الاسلام و المسلمين جناب آقاى علامه محمد حسين طباطبايى دام مجده سلام عليکم و رحمة الله و برکاته.

خداوند ان شاء الله خير دنيا و آخرت عطايت فرمايد و با اوليا و انبيا محشورت سازد. برادر عزيز! فراوان احساس کمبودى مى‏کنم. هر چه دست و پا مى‏زنم و تلاش مى‏کنم و به هر جهت مى‏نگرم دريا در نظرم وسيعتر جلوه مى‏کند. ندانم در چه مسيرى روى گردانم. کدام سفينه را سوار شوم تا به ساحل خوشبختى برسم؟ از شما بردار عزيز استمداد مى‏طلبم. نمى‏دانم مرا چه مى‏شود.مدتى است‏خود را چنان بينم که بر آسمان افکارم ابرهاى سنگين و تيره و تار برآمده و عالم مرا غمناک ساخته‏اند حتى غرشى نيست تا ببارد و آسمانى صاف بينم. عامل اين تيرگى چيست; نمى‏دانم. در لا به لاى اين حالات فکر مى‏کنم اگر سؤال مرا در اين موضوع پاسخ گوييد راحت‏شوم. برادر عزيز! با روشن‏بينى خود و حقيقت‏خواهى خود اگر بتوانيد حالت مرا درک کنيد و آنچنان جوابم گوييد که ناخودآگاه جرقه‏اى در من به وجود آيد که تا ابد (مرگ) روشن باشم. آيا مى‏توانيد راهنمايى کنيد تا عاشق خدا شوم. ۲-عاشق پيامبر شوم.۳ – عاشق اولياى خدا شوم. راه چيست و چاره کدام؟ اگر راز عشق، مرا آموزيد و معشوق را به نيکى برايم بشناسانى ولو بروى خود مى‏روم. اگر حالت عشق در من بتوانى سازى و دستم گرفته به کوى عشق رهبرى نماييد و با اشاره معشوق را بنمايى دوان دوان مى‏روم حتى لحظه‏اى آرام نمى‏گيرم. اما چه کنم جاهلم و عاشق نيستم. موقعيت نويسنده: طلبه پايه معلومات: پايان دوره دبيرستان، ديپلم. علوم اسلامى: لمعه و اصول الفقه، سن:۲۳ سال. استاد عزيز، از قرآن جز خواندن (بدون تعارف) چيزى نمى‏دانم. از سخنان معصومين تقريبا بيگانه‏ام. چگونه و به چه اندازه بر آنها وارد شوم و چگونه استفاده کنم؟ صبر کنم تا رشد علمى بيابم و يا به موازات تحصيل … طريق استفاده را نيز بيان فرماييد. امضا
جواب علامه به نامه دوم

به عرض شريف مى‏رساند نامه شريف دوم زيارت شد. قبلا نيز يک نامه ديگرى رسيده بود که تا کنون پاسخ آن نوشته نشده. اصولا در زمستان گذشته در اثر کسالت مزاج و ناراحتى اعصاب نه تنها نامه جناب عالى بلکه نامه‏هاى زياد ديگرى که در اين مدت رسيده تا امروزها براى هيچ کدام نتوانسته‏ام جواب بنويسم. امروزها که کمى حالم رو به بهبودى است تدريجا جواب مى‏فرستم. به هر حال عذر گذشته را مى‏خواهم. عرض کنم روشى که براى ما در همه حال و همه شرايط در حد ضرورت است روش بندگى و به عبارت ديگر روش خداشناسى است و راه آن طبق آنچه از کتاب و سنت‏برمى‏آيد همانا ياد خدا و امتثال تکاليف عملى است. يعنى همان مراقبه و محاسبه است که در نامه اولى خدمتتان عرض شد. فعلا به اين ترتيب که هر صبح که از خواب بيدار مى‏شويد تصميم بگيريد که خدا را فراموش نخواهيد کرد. آنگاه به طور استمرار خود را در برابر خدا تصور کنيد و شب وقت‏خواب به حساب کارهاى روز بپردازيد. اگر غفلتى شده استغفار و توبيخ نفس، و اگر نشده حمدى به خدا بکنيد. و ضمنا براى تقويت ذکر تا چهل روز، روزى هزار مرتبه طرف صبح با توجه تام کلمه طيبه لااله‏الاالله بگوييد. حال بندگى که از اين روش به دست مى‏آيد الگو و مقياس همه حالات زندگى است. والسلام عليکم محمد حسين طباطبايى

برنامه دیگر

با سلام

براي داشتن يك برنامه عبادي روزانه، بهترين كار پيروي از سيرة امامان معصوم و تقليد از برنامة زندگي بزرگان دين چون امام خميني مي باشد.

به طور خلاصه مي توان گفت كه در يك برنامه روزانه بايد نكات زبر را رعايت نمود

1) انجام واجبات ديني و ترك محرّمات

2) عمل به مستحبّات (تا حدّ امكان و با شادابي)

3)در صورت امكان هميشه با وضو بودن

4) استغفار دائمي داشتن يا لااقل روزي صد يا هفتاد بار استغفار كردن براي كوتاهي هاي خود در بندگي خدا، يا ابراز بيزاري از گناه ديگران (بهترين عبادات براي استغفار از نظر اهل عرفان گفتن ذكر شريف يونسيّه صد مرتبه، پس از نماز صبح در حالت سجده مي باشد : “لا اله الا انت سبحانك انّي كنت من الظالمين : نيست خدايي جز تو، پاكي تو، همانا من از ظلم كنندگان و كوتاهي كنندگان هستم.”

5) خواندن مداوم قرآن در هر روز، حداقل به اندازه يك يا پنج صفحه، و تا حدّ امكان به اندازة يك جزء و دقت در معاني آن كه بسيار راهگشا مي باشد.

6) خواندن دعاهاي هر روز و زيارات مربوط به امامان معصوم در هر روز مخصوصاً دعاي صباح، عهد، كميل و ندبه( البته در صورت داشتن حوصله و حال لازم )

7) بجا آوردن نماز در اول وقت و تا حد امكان بجا آوردن نمازهاي نافله و نمار جماعت

8) خواندن نماز شب يا قضا كردن آن در روز.

9) انجام صله رحم و مقيد بودن به آن

10)كسب علم و مطالعه روزانه در خد امكان

11) همنشيني با خانواده و دلجويي از ايشان (پدر، مادر، همسر، فرزندان و …)

12)خواستن توفيق از خداوند در تمامي مراحل زندگي و هميشه به ياد خدا بودن و همنشيني با اهل علم و تقوي

13) تفكر در احوالات امام زمان و اينكه آن عزيز هميشه ناظر بر اعمال ماست و توسل نمودن به حضرتش كه بسيار مورد سفارش بزرگان دين بوده است

التماس دعا

برنامه هفتاد روزه تا طهارت جان

این برنامه در چندین سایت اینترنتی قابل رویت است اما هیچکدام اعتبار لازم را نداشتند ولی به نظر می‌رسد توسط یکی از شاگردان استاد علامه حسنزاده حفظه الله تدوین شده است و برنامه ساده و خوبی به نظر می‌رسد که خدمت شما ارائه می گردد.

هفتاد روز تا طهارت جان[35]

بسم الله الرحمن الرحيم

سلام علي من اتبع الهدي

ان شاء الله تعالي تصميم بر آن داريم تا برنامه اي هفتاد روزه را تنظيم و تدوين نماييم تا سالکين کوي دوست را معد و کمک کاري براي سير و سلوک علمي و عملي باشد. به تدريج مطالب اين پست کامل خواهد شد.بسمه تعالينميشود دست بر روي دست گذاشت و کاري نکرد. عمر در حال گذران است و ما در خواب غفلت. بايد بيدار شد و از هم اکنون دست به کاري زد تا غصه سر آيد.هر يکي از خوانندگان اين مطلب حتما به مرگ فکر کرده است. هيچ ميدانيد که مرگمان چه زماني خواهد رسيد؟ آيا از آينده ميتوان اطمينان داشت؟ يقينا همگان په اين سوالات پاسخ منفي ميدهند. در هفته گذشته خبر وفات چند نفر را شنيده ام. شايد نوبت من هم به زودي برسد. پس تا فرصت باقي است در جهت خود سازي و رفع آلودگي ها گام زنيم.پيش از آنکه فرشته مرگ به سراغمان آيد بميريم و قبل از آنکه به حسابمان برسند از خويشتن حسابرسي نماييم.

بر سر آنم که گر ز دست برآيد

دست به کاري زنم که غصه سر آيد

خلوت دل نيست جاي صحبت اضداد

ديو چو بيرون رود فرشته درآيد

صحبت حکام ظلمت شب يلداست

نور ز خورشيد جوي بو که برآيد

بر در ارباب بي‌مروت دنيا

چند نشيني که خواجه کي به درآيد

ترک گدايي مکن که گنج بيابي

از نظر ره روي که در گذر آيد

ان شاء الله تعالي با عنايت حضرت صاحب العصر و الزمان که يگانه استاد کامل و مکمل در سير و سلوک انساني است شروع به کار ميکنيم و در طي يک برنامه هفتاد روزه تصميم ميگيريم که حجاب هاي ظلماني را از مقابل چشم جان کنار زنيم و آثار بد گناهان را با آب توبه بشوييم.و اما در اين هفتاد روز چه خواهيم کرد؟برنامه ما در اين ايام چيست؟آيا اين برنامه هم مانند برنامه هاي پيشين ما با شکست مواجه خواهد شد؟آيا براي خود سازي در اين هفتاد روز ميبايد دست از همه شست و در گوشه عزلت نشست؟آيا احتياج به استاد سير و سلوک داريم؟استاد سير و سلوک خواهران کيست؟بدون استاد و هم مباحثه چه کنيم؟آيا با وجود گناهان و سالها دوري از خدا ميتوان عارف شد؟حال روحي ما چگونه است ؟مکاشفهاي اگر دست داد چه کنيم؟حالات قبض و بسط و عوامل آن که در اين مدت پيش مي آيد چيست و چه کنيم؟ آيا سير و سلوک در دانشگاه امري شدني است؟و…ميدانم سوالات بسياري در رابطه با خود سازي وجود دارد و پاسخ به همه آنها محتاج تدوين چندين کتاب قطور خواهد بود. در اين هفتاد روز برنامه ما طوري خواهد بود که همه بتوانند از آن استفاده کنند و در لابلاي اين برنامه به توضيح بعضي از پرتگاه ها و گردنه ها نيز خواهيم پرداخت.

برنامه سير و سلوکي ما مجموعا هفتاد روز است که به ده مرحله تقسيم ميشود. ده مرحله هفت روزه. يعني ما طي ده هفته پله پله در جهت خود سازي گام ميزنيم و طي هر مرحله جهشي به سوي قرب به حق متعال خواهيم داشت.

 

در اين قسمت به بيان اهداف کلي اين ده مرحله ميپردازيم.

مرحله اول

۱- شناخت گناهاني که بدان مبتلاييم

۲-اولويت بندي گناهان

۳-تلاش براي اقامه نماز در اول وقت

۴-ذکر غالب لا حول و لا قوت الا بالله

مرحله دوم

۱- تمرکز بر روي گناه داراي اولويت اول

۲- دائم الوضو بودن

۳-ذکر غالب استغفار

مرحله سوم

۱- تمرکز بر روي گناه داراي اولويت دوم علاوه بر اولويت بالاترش

۲- خواندن يکي از مناجات خمس عشر به ترتيب هر روز صبح

۳- گفتن اذکار قبل از خواب

مرحله چهارم

۱- تمرکز بر روي گناه داراي اولويت سوم علاوه بر اولويت بالاترش

۲-حضور قلب در نماز

۳- کنترل زبان

مرحله پنجم

۱-تمرکز بر روي گناه داراي اولويت چهارم علاوه بر اولويت بالاترش

۲-برنامه تفکر شبانه

۳- کنترل چشم

مرحله ششم

۱-تمرکز بر روي گناه داراي اولويت پنجم علاوه بر اولويت بالاترش

۲-برنامه قرائت يک حزب قران به همراه معني در هر روز

۳-کنترل گوش

مرحله هفتم

۱-تمرکز بر روي گناه داراي اولويت ششم علاوه بر اولويت بالاترش

۲-بيداري در بين الطلوعين

۳-جبران عقب ماندگيهاي مراحل قبل

مرحله هشتم

۱-تمرکز بر روي گناه داراي اولويت هفتم علاوه بر اولويت بالاترش

۲-بيداري نيم ساعت قبل از اذان صبح براي نماز شب

مرحله نهم

۱-تمرکز بر روي گناه داراي اولويت هشتم علاوه بر اولويت بالاترش

۲- خود را در محضر خدا ديدن (حضور)

۳-ذکر غالب لا اله الا الله

مرحله دهم

۱-تمرکز بر روي گناه داراي اولويت نهم علاوه بر اولويت بالاترش

۲- حفظ حضور با توجه بيشتر

۳-ذکر غالب لا اله الا الله با توجه بيشتر.

امام خمینی (ره) و دستور خودسازی[36]

۱- نمازهای پنج گانه را در پنج وقت بخوانید. نماز شب را حتما بپادارید.

۲- روزهای دوشنبه و پنج شنبه را حتی المقدور روزه بگیرید.

۳- اوقات خواب را کم کرده و بیشتر قرآن بخوانید.

۴- برای عهد و پیمان اهمیت فوق العاده قائل شوید.

۵- به تهیدستان انفاق کنید.

۶- از مواضع تهمت دوری نمایید.

۷- در مجالس پرخرج و باشکوه شرکت نکرد و خود نیز چنین مجالسی نداشته باشید.

۸- لباس ساده بپوشید.

۹- زیاد صحبت نکنید. دعاها را زیاد بخوانید. خصوصا دعای روز سه شنبه را.

۱۰- ورزش کنید.

۱۱- بیشتر مطالعه کنید.

۱۲- دانش های فنی را بیاموزید.

۱۳- دانش تجوید و عربی را بیاموزید و در هر زمینه ای هوشیار باشید.

۱۴- کار نیک خود را فراموش کنید. گناهان گذشته را به یاد آورید.

۱۵- از نظر مادی به تهیدستان و از نظر معنوی به اولیاء الله بنگرید.

۱۶- از اخبار روز دنیا و مربوط به مسلمین با اطلاع شوید.

برنامه سلوك (دستور العمل سلوکي علامه طهراني)[37]

دستور العمل سلوکي علامه طهراني به يکي از شاگردان خود در خارج از کشور

                                                              بسم الله الرّحمن الرّحيم

السّلام عليكم و رحمة‌ُ الله و برَكاته، نامه گرامي واصل و از مضمون آن اطّلاع حاصل؛ بزرگان طريق فرموده‌اند: براي پيمودن راه يك توبه كامل ضروري است (غسل، دو ركعت نماز، يكصد بار استغفار، بيرون آمدن از جميع حقوق النّاس و مظالم عباد، و قضاء فوائت من حقوق الله تعالي). و ديگر: پيوسته ملازم سكوت بودن و غذا بموقع و به اندازه خوردن و از حيواني كمتر مصروف نمودن و با بسم الله شروع كردن و در صورت امكان سه روز در ماه روزه داشتن. و قبل از اذان صبح بيدار شدن و بين الطّلوعين را بيدار ماندن و در اين حال نماز شب و نافله صبح و نماز صبح، و سپس هر روز حدّاقلّ يك حزب قرآن، ثواب آن هديه به روح رسول اكرم صلّي الله عليه و آله و سلّم نمودن. و در يك اربعين هر روز هزار بار أستغفر اللهَ رّبي گفتن با شرائط ذكر (طهارت بدن و لباس، و وضو، و مكان خلوت، و استعمال عطر و بخور، و رو به قبله نشستن چهار زانو، و انگشتري عقيق در دست راست نمودن، و توجّه كامل به معناي ذكر كردن) و سپس به سجده درآمدن و حدّاقل چهارصد مرتبه” لا إله إلا أنت سبحنک إني کنت من الظالمين1″ گفتن. و پس از آن نشستن و با خداي تعالي شرط عدم معصيت در نمز نمودن (مشارطه) و در طول روز مراقب نفس بودن (مراقبه) و هنگام خواب محاسبه كردن (محاسبه) و از مجالس و محافل دنياپرستان دوري نمودن و با ابناء دنيا نشست و برخاست نكردن، و پيوسته متفكّر در درون بودن، و طهارت دائم (دوام وضو و غسل جمعه) و خواندن نمازها را در اوّل وقت و بجا آوردن نوافل در صورت امكان، و اجتناب از معصيت بطور اتمّ و اكمل، و استعمال عطر و انگشتري در حال صلوات، و خضوع و حضور قلب را در حال نماز رعايت كردن، و شبها با وضو بخواب رفتن و در بستر طاهر رو به قبله خسبيدن، و به شوق ديدار خدا خوابيدن و سه بار سوره توحيد و آية الكرسي2 و آيه” لو أنزلنا هذا القرآن3″ و آيه “قُل إنَّما أنا بشر مثلکم4” و آيه “شهد الله5” را خواندن، و يك دوره تسبيح حضرت زهراء را بجا آوردن، آنگاه لا إله‌ إلا‌ الله را بگويد تا خوابش ببرد؛ به عشق خدا بخوابد و به عشق خدا برخيزد. در اربعين دوّم و سوّم به همين منوال جلو برود به استثناء آنكه بجاي هزار بار استغفار، هزار بار لا إله‌ إلا الله بگويد. و در پاك نمودن ذهن از ورود خاطرات در حال نماز، و ذكر و تفكّر سعي بليغ نمايد. إن ‌شاء الله تعالي خداوند مرحمت فرموده مشتاقان ديدار جمالش را به كعبه مقصود ميرساند. عمده عامل سير در راه مجاهده نفساني است و اجتناب از منهيّات، تا بحول و قوّه خدا جمال محبوب ازلي پرده گشايد و با بارقه جلال سرمدي خرمن هستي را بسوزاند و از خودي و خوديّت چيزي را باقي نگذارد.از خداوند متعال خواستارم كه همه ما را موفّق به رضاي خودش بفرمايد و گامهايمان را در طيّ طريق بسوي كعبه جمال و جلالش استوار بدارد؛ بمُحمّدٍ و آلِه الطّاهرين، صلّ علَي محمّد و آله أجمَعين.

سيّد محمّد حسين حسيني طهراني

مشهد مقدّس ـ 4 محرّم/1411، هجريّه قمريّه

به نقل از کتاب أسرار ملکوت ج 2 تاليف آيةالله سيد محمدمحسن حسيني طهراني

[1]ـ سوره الأنبيآء (21) ذيل آيه 87

2ـ سوره البقرى (2) آيات 255 الي 257                4ـ سوره الكهف (18) آيه110

3ـ سوره الحشر (59) آيات 21 الي 24                 5ـ سوره آل عمران (3) آيه 18 و 19

ايجاد انگيزه و دغدغه و مطالبه عمومي در افراد و تبيين ضرورت مساله

بدون وجود انگيزه معمولا کاري انجام نمي‌شود و استمرار نمي‌يابد اما اگر انگيزه وجود داشت آدمي به هدف خواهد رسيد در روايتي از امام صادق (عليه السلام) داريم مَا ضَعُفَ بَدَنٌ عَمَّا قَوِيَتْ عَلَيْهِ النِّيَّةُ.هنگامي که نيت محکم و قوي باشد، بدن (از پذيرش کارهاي سخت و سنگين در راه وصول به مقصود) ضعيف و ناتوان نخواهد شد.(ابن بابويه، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه ؛ ج‏4 ؛ ص400) لذا اگر انگيزه کافي در فردي ايجاد شود بدن انسان کشش انجام آن را دارد. اما اين ايجاد انگيزه راه‌هاي مختلفي دارد که بر مديران اجرايي اينگونه برنامه‌ها پوشيده نيست و من فقط به ذکر سرفصل برخي از آنها اکتفا مي‌کنم.

جلسات انگيزشي و تبيين اصول برنامه براي افراد

اگر انگيزه سازي و تبيين موضوع به صورت مناسب براي افراد صورت گيرد همرتاهي آنها بسيار افزايش خواهد يافت و بعضا خود اشخاص به دنبال برنامه تفحص خواهند نمود. لذا لازم است حتما چند جلسه به صورت مناسب با اشخاص و مخاطبين طرح جلسه انگيزشي و تبييني داشت.

ارائه يک نمونه نقد از عبادت و معنويت

يکي از بهترين روش ها ارائه في المجلس يک برنامه عبادي و معنوي موفق براي مخاطبين است در اين راستا مي‌توان از يک برنامه معنوي مثل استماع صوت زيباي قرآني از يک قاري متبحر و يا يک دعاخواني و يا روضه‌خواني يا نمازي همچون نماز آيت الله بهجت و يا زيارت يکي از ائمه (ع) يا يک امامزاده و … امثال اينها استفاده نمود تا فرد در همانجا از لذت معنوي بهره برده و مشتاق گردد. البته مي توان يک برنامه که شامل همه اين موارد باشد را به عنوان افتتاحيه طراحي نمود و در همان جلسه ارائه داد.

از برنامه‌هاي انگيزشي استفاده شود

مثل:

  • مطالعه سيره اهل بيت (عليهم السلام)،کتب زندگي عرفا، زندگي نامه علما، زندگي نامه شهدا
  • استماع صوت‌هاي مناسب
  • ديدن کليپ، فيلم و مستند علما و عرفا و …

از زمان و مکانهاي انگيزشي استفاده شود

  • ماه مبارک رمضان، رجب، محرم و …
  • حرم امام رضا يا اهل بيت (عليه‌السلام)
  • حرم امامزادگان
  • مساجد و هيئات
  • مناطق عملياتي دفاع مقدس
  • ايام اربعين
  • اعتکاف
  • شب و روز جمعه و….

ايجاد فضاي رقابت معنوي و اجراي مسابقات و اهداي جوايز معنوي

وجود عده‌اي که عملا مشتاقانه به عبادت مي‌پردازند باعث تحريک ديگران به عبادت مي‌شود و بايستي اين فضا را در جمع ايجاد کرد و البته برخي از اين فضاها در موارد فوق الذکر عملا موجود است و کافيست به گسترش و تکميل آنها پرداخت.

همچنين مسابقاتي در اين راستا طراحي شود. برکسي پوشيده نيست که آزمون يا مسابقه کنکور چقدر در افزايش سطح علم‌آموزي افراد مؤثر بوده است و در ادامه نيز علاقه به گرفتن مدرک و اتمام دوره درسي در عملکرد علمي نيز موثر است لذا از همين شيوه براي موضوع عبادي نيز مي‌توان استفاده کرد.

بايد متذکر شوم که برخي امور جديدا ايجاد شده که همچون مسابقات عبادي است، از جمله پياده روي 80 کيلومتري اربعين و يا قرائت قرآن و ادعيه روز سوم اعتکاف است. اينگونه امور مي‌تواند به عنوان مسابقه‌اي عبادي خودخواسته مطرح گردد. ختم قرآن سالانه يا ماهانه و يا خواندن نمازهاي قضا و پياده‌روي زيارت‌هاي هفتگي به سمت امامزاده‌ها مثل امامزاده صالح (ع) يا امامزاده داود (ع) يا شاه‌عبدالعظيم حسني (ع) مي‌تواند به همين شکل گسترش پيدا کند. در اعطاي جوايز نيز مي‌توان جوايز معنوي همچون سفر به اماکن مقدسه در نظر گرفته شود.

ايجاد دغدغه در جامعه و اقشار تأثيرگذار

ايجاد دغدغه در جامعه و اقشار تأثيرگذار خصوصا طلاب، دانشجويان و دانش‌آموزان (نسل جوان) گردد که در اين راستا از ظرفيت‌هاي زير مي‌توان بهره برد:

  • سخنرانان برجسته درسطح جامعه، رسانه ملي، نمازجمعه، امامزاده‌ها، مساجد، هيئات، جلسات قرآن، مراکز مذهبي و …
  • وسايل ارتباط جمعي و فضاهاي مجازي، صداوسيما و سينما و …
  • از ظرفيت معاونت‌هاي تهذيب حوزه‌هاي علميه، معاونتهاي فرهنگي ادارات و دانشگاه‌ها، دفاتر نهاد نمايندگي رهبري در دانشگاه‌ها و مراکز نظامي و حوزه‌هاي علوم اسلامي دانشگاهيان و …
  • معاونت‌هاي فرهنگي و پرورشي مدارس و ائمه جماعات مدارس و مراکز مختلف
  • از ظرفيت مراکز و نهادهاي فرهنگي مختلف در سطح کشور
  • از ظرفيت مداحان و قاريان قرآن و کليه هنرمندان ارزشي و ديني

افتتاحيه و اختتاميه برنامه

افتتاحيه مناسبي براي شروع کار ديده شود و در آن چکيده‌اي از ملزومات طرح ارائه گردد و برنامه هاي انگيزشي در آن ارائه شده و افراد موفق در اين زمينه را معرفي و تجليل گردند و در انتهاي هر دوره نيز اختتاميه مناسبي گرفته شده و در آن به جمع بندي کار  و تجليل از افراد نمونه و موفق پرداخته شود.

تبيين برخي اصول و راهکارهاي اجرايي برنامه

ازلحاظ اجرايي براي پياده‌شدن برنامه تدوين شده مي‌بايست راهکارها و قالب‌هايي طراحي گردد. برخي از اين راهکارها در متون ديني و کتب اخلاقي ذکر شده است وبرخي از اين راهکارها نيز جديد مي باشد که در زير ذکر مي‌شود:

اولويت‌بندي عبادي و اخلاقي

اولويت‌هاي عبادي و اخلاقي پس از اثبات اولويتشان رعايت گردد. مثلا بايد ثابت شود اهميت واجبات از مستحبات بيشتر است (لَا عِبَادَةَ كَأَدَاءِ الْفَرَائِضِ؛ نهج البلاغة (للصبحي صالح)؛ ص488‏) سپس اهميت اداي واجبات قضا شده (عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ع قَالَ مَنْ عَمِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَهُوَ مِنْ أَعْبَدِ النَّاسِ، الكافي (ط – الإسلامية)،ج‌2،ص: 84‌) و احقاق حقوق ضايع شده و توبه از همه مهمتر است.اهتمام به انجام امور مسلمين از مهمترين امور است. نماز جمعه و جماعت در بين مستحبات از مستحبات ديگرمهمتر هستند. قرائت قرآن در بين اذکار از همه مهمتر است.اهميت نافله‌هاي روزانه از باقي نمازهاي مستحبي در مجموع بيشتر است و اهميت نافله صبح از نماز شب بيشتر است و اهميت نماز وتر از نماز شفع و … . زيارت جامعه کبيره و زيارت عاشورا در بين زيارتهاي اهل بيت (عليهم السلام) اولويت دارد. عفت شکم و شهوت و ذکرهاي استغفار و صلوات و اذکار خفي عقيدتي مثل لااله الالله اولويت دارند (عَنْ أَبِي عَبْدِاللَّهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَال َقَالَ رَسُول ُاللَّهِ ص أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ قَوْلُ لَاإِلَهَ إِلَّااللَّهُ وَلَاحَوْلَ وَلَاقُوَّةَإِلَّابِاللَّهِ وَخَيْرُالدُّعَاءِالِاسْتِغْفَارُ (المحاسن (للبرقي)؛ج‌1،ص: 291)) . قَالَ أَبُوجَعْفَرٍع إِنَّ أَفْضَلَ الْعِبَادَةِ عِفَّةُ الْبَطْنِ وَ الْفَرْجِ (الكافي (ط – الإسلامية)؛ج‌2،ص: 79).اين اولويتها بايستي از منابع ديني استخراج گردد و به همان ترتيب اجرا گردند چرا که رعايت اولويت باعث راحت‌تر شدن ورود به عبادت و ايجاد توفيقات بيشتر خواهد شد و عدم مراعات اولويت‌ها مي‌تواند موجب شکست اين طرح گردد. اما اينکه چگونه مي‌توان اولويتها را استخراج کرد؟ بايستي توسط فقها و اساتيد اخلاق اين کار انجام شود که البته يکي از راه‌هاي آن بررسي روايات وارده در هر عبادت و مقايسه ميزان ثواب ذکر شده براي عبادات يا تاکيدات آن مي‌باشد. البته بهتر اين است که همه اينها توسط يک تيم فقهي استخراج گردد و در برنامه اصلي لحاظ شود. البته بخش اعظم اين کار توسط علماي اخلاق صورت گرفته است

تعريف رفيق راه و کار دو نفره يا سه نفره

به نظر مي‌رسد يکي از اهداف طرح برادر ديني يا صيغه اخوت که در صدر اسلام انجام شد و در کتب روايي ما نيز مطرح است در همين راستا مي‌باشد. البته اثر کار دو نفره آنقدر واضح است که از قديم در حوزه‌هاي علميه مطرح بوده و در بحث اخلاقي به نام رفيق راه مطرح شده و در بحث درسي به نام هم‌مباحث مطرح است. مثلا اگر دو نفر باهم قرار بگذارند که نماز صبح در مسجد حضور پيدا کنند و يا براي نماز شب يکديگر را بيدار کنند و در نماز جمعه و جماعت شرکت کنندو در صورت عدم رعايت برنامه عبادي جريمه‌هايي مشخص کنند، باعث راحت‌تر شدن عبادت براي هردوي آنها خواهد شد.

چله نشيني و برنامه‌ريزي سالانه و پرهيز از عجله

يکي از مشکلات عبادي افراد اين است که بعضا با سرعت زيادي وارد عبادت مي شوند و به همين سرعت هم زذگي و در نهايت رهايي ايجاد مي‌شود لذا در کتاب غررالحكم و دررالكلم صفحه 498 داريم «قليل‏ يدوم‏ خير من كثير منقطع» کمي که مداوم باشد بهتر از زيادي است که منقطع باشد. براي جلوگيري از اين آسيب در منابع ديني ما راه‌هايي ارائه شده از جمله همان چله‌گرفتن که درقرآن و روايات بسيار تاکيد شده و در کلام علماي اخلاق نيز بسيار ذکر شده است از جمله در قرآن کريم مدت خلوت حضرت موسي (عليه السلام) را در کوه طور با خداوند چهل روز ذکر مي‌کند: «وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاَثِينَ لَيلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيلَةً» (اعراف، آيه 142)؛ سي شب با موسي وعده نهاديم و ده شب ديگر بر آن افزوديم تا وعده، پروردگارش چهل شب کامل شد. يا آيه «إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَي» (احقاف، آيه 15)

در روايات نيز آمده است: «من اخلص لله اربعين يوما فجر الله ينابيع الحکمه من قلبه علي لسانه؛ هر کس خود را چهل روز براي خداوند خالص و پاک گرداند، خداوند چشمه هاي حکمت را از قلبش بر زبانش جاري مي سازد (عيون اخبار الرضا(عليه السلام)، ج 2، ص 85). در روايت آمده است: «من قدم اربعين من المؤمنين ثم دعا استجب له؛ هر کس چهل مؤمن را جلو خود قرار دهد و سپس دعا نمايد، دعاي او مستجاب مي گردد» (عده الداعي، 128) يکي ديگر از خواص چله اين است که توفيق انجام دائمي آن کار به فرد داده شود و در وجود او تثبيت گرديده و انجامش براي او آسان شود و اثرات ديگري که از ذکر آنها صرف نظر مي‌شود.

پيشرفت آرام و گام به گام

در تمامي کارها و برنامه‌ها معمولا از خاصيت قدم به قدم استفاده شود که براي افراد مشقت ايجاد نکند. در روايتي از امام صادق (ع) داريم که لَا تُكَرِّهُوا إِلَى أَنْفُسِكُمُ الْعِبَادَةَ (الكافي (ط – الإسلامية)؛ج‌2،ص: 86) يعني عبادت را براي خود ناخوشايند نکنيد. لذا بايستي به تريج و کم کم نفس خود را به عبادت عادت دهيم و برايش خوشايند کنيم. در روايتي از امام صادق (عليه السلام) داريم که فردي خواست غير مسلماني را مسلمان کند اما بدون مراعات اين مسئله باعث شد آن فرد از مسلمان شدن منصرف شود (آن تازه مسلمان را در اولين روز اسلامش، از سحر تا شب در مسجد به عبادت کشيد)

طراحي برنامه‌ها از آسان به مشکل

انجام امور سخت براي هر فردي در ابتدا مشکل است و بعضا ناممکن به نظر مي‌رسد و باعث مي‌شود اشخاص از انجام امور کلا منصرف شوند ولي وقتي کار از آسان شروع شود به تدريج با عملي‌شدن آن امور انگيزه براي انجام امور دشوارتر فراهم مي‌شود اين مساله توسط علماي اخلاق از جمله در حديث اول از کتاب چهل حديث نيز توسط امام خميني (ره) اشاره شده است. لذا حتي المقدور برنامه‌ها از آسان به سخت طراحي گردد.

استفاده از وسايل

استفاده از تسبيح و صلوات شمار و … از جمله وسايلي است که در مسير الهي مي‌تواند جهت افزايش سطح عبادي بهره برد. به نظر مي‌رسد اينگونه امور از باب آيه وَابْتَغُواْإِلَيهِ الْوَسِيلَةَ (المائده/35) باشد

استفاده از اوقات مناسب و توصيه شده جهت عبادت

يکي از راه هاي افزايش ظرفيت عبادت افراد استفاده از اوقات و شرايط مناسب عبادت است اين اوقات شيريني خاصي براي عبادت در فرد ايجاد مي کند ضمن اين که عبادت براي شخص در اين اوقات راحت تر است. مثلا اوقات مناسب براي عبادت در طول روز عبارتند از :

اوقات پنج گانه نماز، وقت سحر (نيم ساعت قبل از اذان صبح)، بين الطلوعين (وقت نماز صبح)، غروب (20 دقيقه به اذان مغرب)، نيمه شب

و اوقات مناسب در طول هفته نيز از ظهر پنجشنبه تا آخر روز جمعه مي باشد

و اوقات مناسب در طول سال عبارتند از ايامي که براي عبادت توصيه ديني داريم مثل ايام ماه هاي رجب، شعبان، رمضان، دهه اول ذي حجه، محرم، صفر و … و نيز روزهايي مثل روز دحو الارض و عيد غدير و …

استفاده از مکان‌هاي مناسب و توصيه شده جهت عبادت

مکان نيز در تقويت ظرفيت عبادت بسيار موثر است همه ما تجربه حضور در مشاهد مشرفه اهل بيت را داشته ايم و به عينه افزايش انگيزه خود و اطرافيان را براي عبادت در اين اماکن را ديده ايم. مکان هاي مناسب عبادت نيز طبق روايات و آيات[38] قابل شناسايي است از جمله اين اماکن: مراقد اهل بيت (عليهم السلام)، مساجد امامزادگان، هيئات و حسينيه‌ها، نمازخانه‌ها، معابد وگلزار شهدا و علما و عرفا و …

پخش‌کردن و خوردنمودن برنامه‌ها در طول زمان

يکي از روش هاي موثر براي تقويت توان عبادي و اخلاقي افراد، خورد نمودن و پخش کردن اعمال در طول زمان است مثلا اگر کسي مي‌خواهد اهل نماز شب شود ابتدائا خواندن 11 رکعت براي او مشکل است اما اگر همين يازده رکعت را به دو قسمت تقسيم کند و بخشي را قبل از خواب و مابقي را بعد از خواب انجام دهد بسيار راحت و عملي‌تر خواهد بود. همينطور درباره قرائت قرآن و ادعيه و اذکار در طول روز از اين روش مي‌توان بهره برد.

تدوين و ارائه جدول مکتوب سازي و محاسبه و معاقبه شخصي

نمونه‌اي از اين جدول در 6 سطح طراحي شده است. اين جدول اجرايي است و نوعي نظم و انگيزه به کار مي‌دهد و انسان را بر نفس خود بصيرتر مي‌کند.

در اين جدول علاوه بر اصول بالا نکات زير لحاظ گرديده:

أ‌.        از ساعات مختلف و وارد شده براي عبادت استفاده شده است

ب‌.    خلاصه‌اي از اعمال عبادي طول روز و هفته و ماه با رعايت اولويت‌ها و مهمترين‌ها ارائه شده است

ت‌.    محلي براي ثبت چهله در آن لحاظ شده است

ث‌.    چشم‌انداز عبادي در آن متذکر شده است

ج‌.      برخي ادعيه و آيات مهم جهت انس گرفتن ذکر شده است

ح‌.      برخي منابع مطالعاتي به همراه جدول مطالعه روزانه در آن لحاظ شده است

خ‌.      جدولي براي اعمال روزانه و هفتگي در آن طراحي گرديده

دو نمونه يک جدول خالي در زير آمده است:

يک نمونه ساده ارائه شده است که در ابتداي امر با اين جدول آغاز شده و پس از طي روند تکميلي، بايستي جدول بعدي به دست مخاطب برسد (توجه داشته باشيد که بهتر است جدول ها توسط يک طراح و گرافيست نمونه اي بهتر آماده گردد ولي حداقل آن جداول در زير ارائه مي شود.)

سطح‌بندي چندگانه جداول مکتوب سازي  و محاسبه و …

اين جدول بايستي در 6 سطح طراحي گردد که در زير 3 سطح ابتدايي آن ذکر گرديده است:

جدول تهذيبي – عبادي
چشم انداز و هدف از عمرم: ………… …….. هدف عبادي امسالم ……………. اس
ت
 
 سطح 1سطح 2سطح 3 
دعاي روزانه

نماز غفيله – دعاي توسل

دعايرضيت بالله – فرجعهدان مغفرتک 
اعمال سحربيداري 5 دقيقه قبل از اذن و خواندن يک رکعت از نماز شب، خواندن نافله صبح (مثل نماز صبح)، خواندن قرآن از روي آن، مشارطهبيداري 10 دقيقه قبل از اذن و خواندن سه رکعت از نماز شب، خواندن نافله صبح (مثل نماز صبح)، خواندن قرآن از روي آن، مشارطهبيداري 15 دقيقه قبل از اذن و خواندن 5 رکعت از نماز شب، خواندن نافله صبح (مثل نماز صبح)، خواندن قرآن از روي آن، مشارطه 
 
 
تعقيباتمشترکتسبيحات حضرت زهرا (س)مشترکتسبيحات حضرت زهرا (س)، گفتتن ذکر: سبحان الله و الحمدلله ولا اله الا الله  والله اکبر و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيممشترکتسبيحات حضرت زهرا (س)، گفتتن ذکر: سبحان الله و الحمدلله ولا اله الا الله  والله اکبر و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم 
 
 
مختصنماز صبح: قرائت آيات حشر و حديد، سجده شکر، زيارت عاشورامختصنماز صبح: قرائت آيات حشر و حديد، زيارت عاشورا، سجده شکرمختصنماز صبح:  قرائت آيات حشر و حديد، زيارت عاشورا، دعاي عهد، سجده شکر 
 
 
ظهر و عصر: خواندن 2 رکعت نماز قضا يا نافله، زيارت عاشوراظهر و عصر: خواندن 4 رکعت نماز قضا يا نافله، زيارت عاشوراظهر و عصر: خواندن 8 رکعت نماز قضا يا نافله، زيارت عاشورا 
 
مغرب و عشا: خواندن 3 رکعت نماز قضا يا نافله هاي مغرب وعشا ،سجده شکر، خواندن آيات حشروحديدمغرب و عشا: خواندن 5 رکعت نماز قضا يا نافله هاي مغرب وعشا ونماز غفيله، سجده شکر، خواندن آيات حشروحديدمغرب و عشا: خواندن 7 رکعت نماز قضا يا نافله هاي مغرب وعشا ونماز غفيله، برخي تعقيبات ازمفاتيح، سجده شکر، خواندن آيات حشروحديد 
 
 
 
اعمال روزانهصدقه، مطالعه ديني 15 دقيقه، يک صفحه قرائت قرآن، 10 دقيقه ورزش،رفع حق الناس، کنترل اعضا و جوارح از کناهان، شرکت در نماز جماعت، دائم الوضو بودنصدقه، مطالعه ديني 20 دقيقه، دو صفحه قرائت قرآن، 10 دقيقه ورزش، 70 بار استفرالله، رفع حق الناس، کنترل اعضا و جوارح از کناهان، شرکت در نماز جماعت، دائم الوضو بودنصدقه، مطالعه ديني 30 دقيقه، سه صفحه قرآن، 10 دقيقه ورزش، 100 صلوات70 بار استفرالله، رفع حق الناس، کنترل اعضا و جوارح از کناهان، شرکت در نماز جماعت، دائم الوضو بودن 
 
 
اعمال قبل از خوابمسواک زدن، با وضوبودن، 2 رکعت نافله شب يا نماز قضا، محاسبه، رو به قبله و روي دست راست خوابيدن، قرائت آية الکرسي، خواندن سه بار سوره توحيد، آيه آخر سوره کهف ، آيات 18 و 19 آل عمران، تسبيحات اربعه، استغفار براي مومنين و مسلمين، صلواتمسواک زدن، با وضوبودن، نافله شب يا نماز قضا، محاسبه، معاتبه ، معاقبه، قرائت آية الکرسي، خواندن سه بار سوره توحيد، آيه آخر سوره کهف ، آيات 18 و 19 آل عمران، تسبيحات اربعه، استغفار براي مومنين و مسلمين، صلواتمسواک زدن، با وضوبودن، نافله شب يا نماز قضا، محاسبه، معاتبه ، معاقبه، قرائت آية الکرسي، خواندن سه بار سوره توحيد، آيه آخر سوره کهف ، آيات 18 و 19 آل عمران، تسبيحات اربعه، استغفار براي مومنين و مسلمين، 100صلوات 
 
 
 
اعمال هفتگيادعيه هفتگي( توسل در سه شنبه ها) جامعه کبيره، 1000 صلوات در جمعه، نظافت هفتگي جمعه ها، غسل جمعه، شرکت در جلسات هفتگي اخلاق يا قرآن و هيئت، زيارت امامزادگانادعيه هفتگي( توسل در سه شنبه ها، کميل در پنجشنبه ها) جامعه کبيره، 1000 صلوات در جمعه، نظافت هفتگي جمعه ها، شرکت در نماز جمعه، غسل جمعه، شرکت در جلسات هفتگي اخلاق يا قرآن و هيئت، زيارت امامزادگانادعيه هفتگي( توسل در سه شنبه ها،کميل در پنجشنبه ها، ندبه در صبح جمعه،) جامعه کبيره، 1000 صلوات در جمعه، نظافت هفتگي جمعه ها، شرکت در نماز جمعه، غسل جمعه، شرکت در جلسات هفتگي اخلاق، قرآن و هيئت، زيارت امامزادگان 
 
 
 
اعمال ماه/ سالماهانه: انجام برخي اعمال ماه هاي قمري، صله ارحام، نمازجمعه، سالانه: ترک دروغ ولو به شوخيماهانه: انجام برخي اعمال ماه هاي قمري، صله ارحام، نمازجمعه، سالانه:  ترک غيبتماهانه: انجام برخي اعمال ماه هاي قمري، صله ارحام، نمازجمعه، سالانه:  ترک حسد 
 
اعمال غروبقرائت ادعيه و زيارت هاي ائمه از مفاتيحقرائت ادعيه و زيارت هاي ائمه از مفاتيح، خواندن 2 رکعت نماز قضا يا نافلهقرائت ادعيه و زيارت هاي ائمه از مفاتيح، خواندن 2 رکعت نماز قضا يا نافله 
 
يادداشتهاي شخصيترک سربار بودن و عدم سپردن امور شخصي به ديگران، اهتمام به اصلاح امور مسلمين، تلاش در راه جهاد علمي، فرهنگي ، اقتصاديترک سربار بودن و عدم سپردن امور شخصي به ديگران، اهتمام به اصلاح امور مسلمين، تلاش در راه جهاد علمي، فرهنگي ، اقتصاديترک سربار بودن و عدم سپردن امور شخصي به ديگران، اهتمام به اصلاح امور مسلمين، تلاش در راه جهاد علمي، فرهنگي ، اقتصادي 
 
 
انس با قرآنسور قصيره جزء 30، آيات حديدوحشر،آية الکرسي وآيات اسم اعظمسوره جمعه و ملکسوره واقعه 
 
منابع مطالعاتي (مطالعه بخش‌هاي مؤثر در عبادت)عقايد قرائتيعقايد توحيد مفضلعقايد آيت الله مکارم 
 احکام آموزش فقه فلاح زاده احکام رساله حضرت امام (ره) احکامرساله مرجع تقليد 
روايي نهج البلاغهروايي خلاصه اصول کافيروايي نهج الفصاحه 
عبادي کتاب مفاتيح الجنانعبادي المراقباتعباديصحيفه سجاديه 
اخلاقي مفاتيح الحياتاخلاقي گناهان کبيرهاخلاقي معراج السعادة 
اهل‌بيتخانه هاي ماذوناهل‌بيت انسان 250سالهاهل‌بيت نفس المهموم 
مختلف کتب پاسخ به شبهاتمختلف ولايت فقيهمختلف انقلاب 
تفسير شان نزول آيات قرآن از تفسير نمونهتفسير تفسير يک جلدي آيت الله مکارمتفسير تفسير يک جلدي بهرام پور 
شهيد مطهري جاذبه و دافعه حضرت علي (عليه‌السلام)شهيد مطهري انسان کاملشهيد مطهري انسان وايمان 

3 سطح تکميلي نيز به شرح زير است

 سطح 4سطح 5سطح 6 
دعاي روزانهعهد، دعاي حافظهدعاي سلام، آل ياسيندعاي فرج، صيفي صغير 
اعمال سحربيداري 20 دقيقه قبل از اذن و خواندن 7 رکعت از نماز شب، خواندن نافله صبح (مثل نماز صبح)، خواندن قرآن از روي آن، مشارطهبيداري 25 دقيقه قبل از اذن و خواندن 9 رکعت از نماز شب، خواندن نافله صبح (مثل نماز صبح)، خواندن قرآن از روي آن، مشارطهبيداري 25 دقيقه قبل از اذن و خواندن 11 رکعت از نماز شب، خواندن نافله صبح (مثل نماز صبح)، خواندن قرآن از روي آن، مشارطه 
 
 
تعقيباتمشترکتسبيحات حضرت زهرا (س)، گفتتن ذکر: سبحان الله و الحمدلله ولا اله الا الله  والله اکبر و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيممشترکتسبيحات حضرت زهرا (س)، گفتتن ذکر: سبحان الله و الحمدلله ولا اله الا الله  والله اکبر و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيممشترکتسبيحات حضرت زهرا (س)، گفتتن ذکر: سبحان الله و الحمدلله ولا اله الا الله  والله اکبر و لا حول و لا قوة الا بالله العلي العظيم 
 
 
مختصنماز صبح: برخي از تعقيبات از مفاتيح، قرائت آيات حشر و حديد، زيارت عاشورا، دعاي عهد، سجده شکرمختصنماز صبح: جامعه کبيره، قرائت آيات حشر و حديد، زيارت عاشورا، دعاي عهد، سجده شکرمختصنماز صبح: برخي از تعقيبات از مفاتيح، قرائت آيات حشر و حديد، زيارت عاشورا، دعاي عهد،جامعه کبيره 
 
 
ظهر و عصر: خواندن 12 رکعت نماز قضا يا نافله، زيارت عاشورا، قرائت يک صفحه قرآنظهر و عصر: خواندن 16 رکعت نماز قضا يا نافله، زيارت عاشورا،قرائت يک صفحه قرآنظهر و عصر: خواندن 16 رکعت نماز قضا يا نافله، زيارت عاشورا،قرائت يک صفحه قرآن 
 
مغرب و عشا: خواندن 7 رکعت نماز قضا يا نافله هاي مغرب وعشا ونماز غفيله، برخي تعقيبات ازمفاتيح، سجده شکر، زيارت عاشورا، خواندن آيات حشروحديدمغرب و عشا: خواندن 7 رکعت نماز قضا يا نافله هاي مغرب وعشا ونماز غفيله، ادعيه وارده هفتگي، سجده شکر، زيارت عاشورا، خواندن آيات حشروحديدمغرب و عشا: خواندن 7 رکعت نماز قضا يا نافله هاي مغرب وعشا ونماز غفيله، بادعيه وارده هفتگي، سجده شکر، زيارت عاشورا، خواندن آيات حشروحديد 
 
 
 
اعمال روزانهصدقه، مطالعه ديني 40 دقيقه، 50 آيه قرآن، 15 دقيقه ورزش، 100 صلوات70 بار استفرالله، رفع حق الناس، کنترل اعضا و جوارح از کناهان، شرکت در نماز جماعت، دائم الوضو بودن،ذکر خداصدقه، مطالعه ديني 50 دقيقه، 50 آيه قرآن، 15 دقيقه ورزش، 100 صلوات،70 بار استفرالله، رفع حق الناس، کنترل اعضا و جوارح از کناهان، شرکت در نماز جماعت، دائم الوضو بودن، ذکر دائمصدقه، مطالعه ديني 60 دقيقه، 50 آيه قرآن، 15 دقيقه ورزش،100 صلوات،70 بار استفرالله، رفع حق الناس، کنترل اعضا و جوارح از کناهان، شرکت در نماز جماعت، دائم الوضو بودن،ذکر دائم 
 
 
اعمال قبل از خوابمسواک زدن، با وضوبودن، نافله شب يا نماز قضا، محاسبه، معاتبه ، معاقبه، قرائت آية الکرسي، خواندن سه بار سوره توحيد، آيه آخر سوره کهف ، آيات 18 و 19 آل عمران، تسبيحات اربعه، استغفار براي مومنين و مسلمين، 100صلواتمسواک زدن، با وضوبودن، نافله شب يا نماز قضا، محاسبه، معاتبه ، معاقبه، قرائت آية الکرسي، خواندن سه بار سوره توحيد، آيه آخر سوره کهف ، آيات 18 و 19 آل عمران، تسبيحات اربعه، استغفار براي مومنين و مسلمين، 100صلواتمسواک زدن، با وضوبودن، نافله شب يا نماز قضا، محاسبه، معاتبه ، معاقبه، قرائت آية الکرسي، خواندن سه بار سوره توحيد، آيه آخر سوره کهف ، آيات 18 و 19 آل عمران، تسبيحات اربعه، استغفار براي مومنين و مسلمين، 100صلوات 
 
 
 
اعمال هفتگيادعيه هفتگي( توسل در سه شنبه ها، کسا در چهارشنبه ها، کميل در پنجشنبه ها، ندبه در صبح جمعه، ) جامعه کبيره، 1000 صلوات در جمعه، نظافت هفتگي جمعه ها، شرکت در نماز جمعه، غسل جمعه، شرکت در جلسات هفتگي اخلاق، قرآن و هيئت، زيارت امامزادگانادعيه هفتگي( توسل در سه شنبه ها، کسا در چهارشنبه ها، کميل در پنجشنبه ها، ندبه در صبح جمعه، آل ياسين يا سمات در عصر جمعه) ادعيه صحيفه سجاديه، 1000 صلوات در جمعه، نظافت هفتگي جمعه ها، شرکت در نماز جمعه، غسل جمعه، شرکت در جلسات هفتگي اخلاق، قرآن و هيئت، زيارت امامزادگانادعيه هفتگي( توسل در سه شنبه ها، کسا در چهارشنبه ها، کميل در پنجشنبه ها، ندبه در صبح جمعه، آل ياسين يا سمات در عصر جمعه) جامعه کبيره، 1000 صلوات در جمعه، نظافت هفتگي جمعه ها، شرکت در نماز جمعه، غسل جمعه، شرکت در جلسات هفتگي اخلاق، قرآن و هيئت، زيارت امامزادگان 
 
 
 
اعمال ماه/ سالماهانه: انجام برخي اعمال ماه هاي قمري، صله ارحام، نمازجمعه، سالانه:  ترک عجبماهانه: انجام برخي اعمال ماه هاي قمري، صله ارحام، نمازجمعه، سالانه:  ترک تکبر،ماهانه: انجام برخي اعمال ماه هاي قمري، صله ارحام، نمازجمعه، سالانه:  ترک حب جاه 
 
اعمال غروبقرائت ادعيه و زيارت هاي ائمه از مفاتيح، خواندن 4 رکعت نماز قضا يا نافله، خواندن ادعيه صحيفه سجاديهقرائت ادعيه و زيارت هاي ائمه از مفاتيح، خواندن 2 رکعت نماز قضا يا نافله، صحيفه سجاديه، قرآن، زيارت عاشوراصحيفه سجاديه و زيارت هاي ائمه از مفاتيح ياجامعه کبيره، خواندن 2 رکعت نماز قضا يا نافله، خواندن قرآن، زيارت عاشورا، 
 
يادداشتهاي شخصيترک سربار بودن و عدم سپردن امور شخصي به ديگران، اهتمام به اصلاح امور مسلمين، تلاش در راه جهاد علمي، فرهنگي، اقتصاديترک سربار بودن و عدم سپردن امور شخصي به ديگران، اهتمام به اصلاح امور مسلمين، تلاش در راه جهاد علمي، فرهنگي، اقتصاديترک سربار بودن و عدم سپردن امور شخصي به ديگران، اهتمام به اصلاح امور مسلمين، تلاش در راه جهاد علمي، فرهنگي ، اقتصادي 
 
 
اانس با قرآن سوره ياسينسوره الرحمن،سوره نجم 
 
منابع مطالعاتتي (مطالعه بخش‌هاي مؤثر در عبادت)عقايد آيت الله مصباحعقايد دستغيبعقايدمجموعه آثار شهيدمطهري ج1 
 احکام استفتائات احکام رساله 12 مرجع احکام رساله 12 مرجع 
روايي غررالکلمروايياصول و فروع کافي…رواييبحار الانوار/ وافي 
عباديمفاتيح/ صحيفه سجاديه و المراقباتعباديمفاتيح/ صحيفه سجاديه و المراقباتعباديمفاتيح/ صحيفه سجاديه و المراقبات 
اخلاقي چهل حديثاخلاقي جامع السعاداتاخلاقي منية المريد 
اهل‌بيت بيت الاحزاناهل‌بيت عصر ظهور و…اهل‌بيت منتهي الامال 
مختلف زندگينامه بزرگان و شهدامختلف جريان شناسي سياسيمختلف طب الائمه 
تفسير تفسير 6 جلدي نمونهتفسيرالميزانتفسيرالميزان 
شهيد مطهري سيري در سيره ائمه اطهار (ع)شهيد مطهريمجموعه آثار شهيد مطهريشهيد مطهريمجموعه آثار شهيد مطهري 

طراحي و يا استفاده از نرم افزار براي اجراي طرح

نمونه‌اي از اين نرم‌افزارها جديدا به بازار آمده است البته چون با اين نگاه نيست فقط برخي مساعدت‌هاي عبادي را دارد همچون برنامه «باد صبا» که وقت اذان را متذکر مي‌شود و بعضا ادعيه قبل از اذان را پخش مي‌کند اما مي‌توان چنين برنامه‌اي را ارتقا داد به صورتي که بتوان در آن ساعات و ميزان عبادت را با توجه به اين طرح توسط خود شخص، معين کرد و در همان ساعات شروع به اجراي آن عبادت کند يا آن عبادت را متذکر شود مثلا اگر شخص مي‌خواهد هر روز صبح ساعت 7 يک صفحه از قرآن را تلاوت کند پس از تنظيم ساعت و نوع برنامه توسط او، در همان ساعت اين نرم‌افزار شروع به تلاوت يک صفحه قرآن کند و برنامه‌هاي ديگر که مي‌توان در اين نرم‌افزار طراحي شود و حتي قابليت اتصال به شبکه مرکزي و گزارش دهي و ايجاد رقابت بين شرکت‌کنندگان اين طرح با اختيار خود وجود داشته باشد و حتي مي‌توان به استاد اخلاق پايه و يا استاد کل گزارشات را ارائه کند و راهنمايي‌ها را از ايشان دريافت نمايد.

برخي کارهاي مجازي نيز ميتواند اثرات معنوي و عبادي خوبي داشته باشد و فضاي عبادت را ترسيم نمايد[39]

استفاده از هنرها در قالب متن، صوت، پوستر، مستند، فيلم و ….

از هنر به عنوان يک ابزار موثر مي‌توان هم در ايجاد انگيزه و هم در راستاي عبادت استفاده کرد. مثلا گوش‌کردن به کليپ‌هاي جديدي که از تلاوت قرآن و ترجمه آيات ساخته شده است که خود نيز عبادت است و يا توليداتي از اين نوع که باعث تذکر و بيداري انسان مي‌شود.

الگوسازي

نمونه‌هايي از الگوهاي اهل عبادت هستند که مي تواند به آدمي انگيزه بيشتري در اين راه بدهد. از جمله اهل‌بيت(عليهم السلام)، علما، شهدا و بزرگان. اگر خواننده گرامي مجري اين طرح است بايد الگوسازي کند و اگر براي خود بخواهد الگوسازي کند بايد درباره اين الگوها مطالعه نمايد و يا الگوي زنده خود را بيابد و با او همنشيني کند. (البته زيارت امامزاده‌ها و همنشيني با ايشان نيز از همين‌گونه است)

الزام در برخي موارد به صورت مقطعي

استفاده از روش هاي الزامي در برخي مقاطع و موارد مي تواند ظرفيت افراد را بالاببرد و اين الزام نيز مي‌تاند اشکال مختلفي داشته باشد که در برخي موارد الزامات خود خواسته است.

طراحي برنامه‌هاي جمعي عبادي در راستاي افزايش ظرفيت عبادي افراد

کار جمعي از توصيه‌هاي مهم ديني ماست که نمود آن در عرصه‌هاي مختلف پديدار است از جمله نماز جماعت و جمعه که درباره آن احاديث بسياري وجود دارد و بعضا در يک مجموعه جمع شده که خود يک کتاب مستقل شده است. فقط در اينجا برخي از آيات و روايات ذکر مي‌شود. از جمله آيه 103سوره آل عمران که مي‌فرمايد:وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِيعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ يااين روايت معروف که در خطبه 127 نهج البلاغه حضرت على (عليهالسلام) مى فرمايند: و الزموا السواد الاعظم فان يد الله مع الجماعة : «به مراكز بزرگ بپيونديد، زيرا دست خدا همراه جماعت است». اما نکته اصلي اين است که کارهاي جمعي شور بيشتري ايجاد مي‌کند و در عمل امکان بالابردن کيفيت در آن افزايش مي‌يابد. به طور مثال افراد بسيار کمي هستند که خودشان روضه اهل‌بيت (عليهم السلام) را بخوانند و يا شخصا ادعيه‌اي همچون توسل و کميل را بخوانند چرا که معمولا لحن زيبايي ندارند و بعضا حوصله انجام انفرادي اين کارها را ندارند اما بيشتر اين عبادات به صورت دسته جمعي در کشور در حال اجراست وشور و حال خاصي نيز دارد. وقتي اينگونه مراسماتِ جمعي شکل مي‌گيرد ديگر نيازي به توضيح ثواب و اثر اين عبادات نيز نيست و مردم به طور طبيعي در اين مراسمات شرکت مي‌کنند مثال واضح آن بحث پياده روي اربعين حسيني است که شور و حال عجيبي ايجاد کرده و وصف ناپذير است. نکته جالب آن اينکه بسياري از شرکت‌کنندگان اين جمع حتي ثواب اين پياده‌روي را هم نمي‌دانند و شور جمعي است که آنها را به اين مسير و عبادت مي‌کشاند. اما در مراسمات جمعي بايستي برخي نکات مراعات گردد تا اين مراسمات بتواند تاثير کاملتري داشته باشد. از جمله:

  • حتي‌المقدور اين طرح‌ها از منابع ديني و کتبي همچون مفاتيح استخراج گردد تا موثق و مويد باشد
  • کيفيت اجراي طرح جاذبه معنوي ايجاد کند يعني مثلا صوت و لحن مناسب و … اجرا گردد
  • زمان و مکان و چگونگي اجراي آن مناسب باشد

برخي از ظرفيتهاي جمعي ديگر که مي‌توان ايجاد کرد به شرح زير مي‌باشند

طراحي کلاس عبادت

يکي از راه‌هاي افزايش سطح عبادي اشخاص طراحي کلاس عبادت است که در آن جمعي از افراد به عبادت مشغول شوند و در آن چند نوع از انواع عبادت مثل نمازقضاي جماعت و تلاوت جمعي قرآن وادعيه و … در آن تعريف گردد. از جمله محسنات اين امر نشان دادن اهميت موضوع عبادت به اشخاص است چرا که بسياري از افراد اهميت کلاس را بيشتر درک مي‌کنند. اگر شخصا براي خودمان بخواهيم اين فضا را ايجاد کنيم بايد در مجالس جمعي شرکت کنيم. ناگفته نماند که امور جمعي باعث انگيزه و تاثيرگذاري بيشتري مي‌شود که در جاي خود توضيحاتي خواهيم داد.

اين کلاس بايستي به صورت حداقل هفتگي باشد و بهترين زمان‌ها براي آن با توجه به روايات وارده شب و روز جمعه مي باشد (که از ظهر پنجشنبه آغاز مي‌شود). از لحاظ ساعت نيز همان ساعات موکد عبادت روزانه که بين الطلوعين، ظهر، غروب، نيمه شب مي‌باشد.

نماز جمعه

يکي از مهمترين عبادات جمعي در طول هفته نماز جمعه است که اهميت آن به قدري بوده که يک سوره از قرآن به آن نامگذاري شده است.

نماز جماعت

يکي از مهمترين عبادات جمعي ما نماز جماعت است که حضرت امام خميني (ره) حضور نيافتن از روي بي اعتنايي در نماز جماعت را جايز نمي داند. به بيان ديگر شرکت في الجمله در نماز جماعت در مجموع واجب است. در اين راستا جهت افزايش ظرفيت عبادي افراد  مي توان اجراي نمازهاي 5 وعده‌اي در مساجد و مراکز پرجمعيت را در دستور کار قرار داد.

عبادت جمعي براي نماز قضا در زمان غروب آفتاب

نماز قضا پس از نماز ظهر يا عشا

دعا و مناجات خواني جمعي

تقويت دعا و مناجاتهاي هفتگي از جمله دعاي کميل و توسل و … در تمامي مساجد و تلاوت ادعيه صحيفه سجاديه و يا زيارات اهل بيت از مفاتيح الجنان بايستي تقويت گردد.

زيارت پياده

تقويت پياده‌روي اربعين از بهترين موارد عبادات جمعي است که البته بايستي در اجراي آن و تقويت فضاي معنوي آن کوشش کرد و مي توان زيارت پياده در شب يا روز جمعه به سمت امامزادگان و يا محل نماز جمعه در هر شهر را راه اندازي نمود. در اين راستا بايستي موکب هاي متناسب در فواصل مورد نياز آماده گردند.

اعتکاف

اعتکاف رمضانيه و اعتکاف در طول سال مي تواند ظرفيت سازي در راستاي عبادت باشد

هيئت

تقويت هيئات هفتگي ظرفيت سازي در راستاي عبادت است

جلسه قرآن، جزء خواني و …

از جمله ظرفيتهاي جمعي براي عبادت در زمينه قرآني موارد زير است:

تقويت جلسات قرآن هفتگي

جزء خواني روزانه در مساجد و مراکز عبادي

برگزاري مسابقات و يا برنامه ختم قرآن در يک روز

قرآن روزانه پس از نماز جماعت

جلسه ختم صلوات

ختم صلوات هاي گروهي

برگزاري گروهي برخي اعمال مستحبي

برگزاري جمعي نمازها و عبادتهاي مستحبي وارده در ايام هفته يا ماه يا سال

روند اجرايي و مجريان طرح

جلسات توجيهي طرح

در ابتدا بايستي جلساتي جهت توجيه افراد شرکت مننده و مجريان طرح گذاشته شود و همگي نسبت به طرح و اصول و مراحل آن در حد لازم توجيه شوند تا همراهي لازم را در طول طرح داشته باشند.

افتتاحيه و اختتاميه برنامه

افتتاحيه مناسبي براي شروع کار ديده شود و در آن چکيده‌اي از ملزومات طرح ارائه گردد و در انتهاي هر دوره نيز اختتاميه مناسبي گرفته شده و در آن به جمع بندي کار  و تجليل از افراد نمونه و موفق پرداخته شود.

ارائه جداول عملي

جداولي که در بالا نمونه آن ارائه شد را بايستي در اختيار افراد شرکت کننده قرار داد.

شروع طرح از زمان و مکان مناسب

اين بحث قبلا توضيخ داده شد.

جلسات مستمر فردي و گروهي با افراد و تقويت آنها

چينش و استمرار برنامه ها

در اين راستا آيه زير بهترين مبين است:

سوره مبارکه فصلت آيه ۳۰: إِنَّ الَّذينَ قالوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ استَقاموا تَتَنَزَّلُ عَلَيهِمُ المَلائِكَةُ أَلّا تَخافوا وَلا تَحزَنوا وَأَبشِروا بِالجَنَّةِ الَّتي كُنتُم توعَدونَ﴿۳۰﴾ به يقين کساني که گفتند: «پروردگار ما خداوند يگانه است!» سپس استقامت کردند، فرشتگان بر آنان نازل مي‌شوند که: «نترسيد و غمگين مباشيد، و بشارت باد بر شما به آن بهشتي که به شما وعده داده شده است!

انتخاب مربي پايه‌ها (سطح‌ها) و رصد و تقويت عملکرد افراد به صورت خصوصي

مساله‌اي که هم‌اکنون در برخي مدارس مورد استفاده قرار مي گيرد مسئول پايه است که بعضا وظيفه پيشبرد اخلاقي را نيز دارد اما بحث عبادت نيز بايستي به همين شکل پيگيري گردد و همواره با نگاه تقويت و پشتيباني افراد اين کار انجام گردد.

براي هر پايه مربي راهنمايي مشخص گردد و جلسات تعاملي مربي پايه با افراد هر پايه به صورت هفتگي طراحي شود جهت پشتيباني فکري و عملي فرد در اجراي برنامه و پيشبرد هرچه بهتر برنامه‌ها اقدامات لازم انجام گردد.

جلسات مستمر (هفتگي) مربيان هر پايه با استاد اخلاق مجموعه

جلسات هفتگي اساتيد اخلاق هر پايه با استاد اخلاق مدرسه مشخص شده و در آن اعلام گزارش روند کلي طلاب به استاد اخلاق مدرسه صورت گيرد و به بررسي مشکلات مستحدثه و يا مشکلاتي که اساتيد راهنما نتوانسته‌اند حل کنند بپردازند و راه‌کارهاي مناسب براي آن‌ها ارائه گردد.

استاد اخلاق کل

در صورت امکان استاد اخلاق کاملتري براي مدارس هر شهر يا استان و کل کشور در نظر گرفته شود.

ثبت عملکرد اشخاص، نمره‌دهي، امتيازدهي و ارائه گواهي‌نامه گذران دوره

تا وقتي هر فرد نتيجه کار خود را در مجموعه نتواند رصد کند و جايگاه خود را در بين ديگر افراد نداند انگيزه او براي انجام اين امور نيز تضعيف مي‌شود و از طرفي بازخورد اعمال او براي خودش و مجريان طرح نمايان نخواهد شد لذا لازم است روش‌هايي جهت سنجش عملکرد افراد طراحي گردد

در مورد امتيازدهي بايد بررسي بيشتري گردد و براي هر عبادتي روش سنجش متناسب با همان عبادت طراحي گردد و البته استاد مستقيم هرفرد نقش به سزايي در اين امتيازدهي خواهد داشت. امتيازدهي در مجموعه‌هايي که فرد به صورت شبانه‌روزي در داخل مجموعه است (همچون خوابگاه هاي دانشجويي و حجره‌نشينان حوزه) بسيار آسان‌تر و دقيق‌تر است.

تعيين و حل مشکلات طرح و افراد

مشکلات عبادي اشخاص در تعامل با ايشان استخراج شده و سعي در حل آنها گردد. اجراي طرح و عبادي بارآوردن اشخاص نيز همچون امور آموزشي ديگر نياز به همراهي اوليه دارد و در اين همراهي نيز برخي مشکلات ظاهر مي‌شود که بايستي راه‌کارهاي مناسبي براي آنها پيدا شود. بسياري از مشکلات بسيار ساده است که يک فرد با تجربه کمي مي‌تواند اين مشکلات را حل کند.

بازخورد گيري و استخراج اشکالات کلي طرح و حل آنها

در هر دوره يک ساله يا کمتر بايستي اشکالات طرح بررسي و برطرف گرديده و پيشنهادات جديد مورد استفاده قرار گيرد.

تامين مالي

جهت تامين مالي اين طرح تبيين کليت آن بسيار ميتواند موثر باشد و اينکه اين نظام همچون نظام آموزشي و علمي کشور بايستي رديف بودجه مجزا داشته باشد و به همان وزني که نظام آموزشي از بودجه کشور تامين مي‌گردد تا انسان‌هاي موثر و مفيدي براي جامعه تربيت گردند اين نظام نيز بايستي تامين گردد. براي تحقق اين مساله پس از تدوين کامل نظام عبادي و اخلاقي در سطح کلان و تصويب آن بايستي در جهت تصويب بوجه آن نيز از طريق مجلس شوراي اسلامي اقدام نمود.

اما در مراتب بعدي هر يک از مجموعه ها که در کلان آن دانشگاه ها و حوزه ها و آموزش و پرورش (مدارس) مي‌باشند بايستي حداقل از منابع مالي فرهنگي و … خود در اين راستا بهره ببرند و قوانين مورد نياز آن را در حد مقررات خود تصويب نمايند.

خود افراد و مجموعه‌هاي کوچکتر نيز به صورت شخصي در اين راستا گام بردارند.

 

 

بررسي و ايجاد عوامل توفيق و راه‌هاي ورود به عبادت

از عوامل ايجاد توفيق و رفع سلب توفيق مي‌توان به موارد زير اشاره کرد:

تضرع وخواستن ازخدا

و اينکه بدانيم فقط به خواست خدا مي‌توان توفيق عبادت پيدا کرد و متضرعانه از خدا بخواهيم اين خواستن، توفيق را به ما عنايت کند و در همه حال به او توکل کنيم نه اينکه به نفس خود اعتماد کنيم [40]

قَالَ قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍع أَيُّ الْعِبَادَةِ أَفْضَلُ فَقَالَ مَامِنْ شَيْ‌ءٍ أَفْضَلَ عِنْدَاللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِنْ أَنْ يُسْئَلَ وَيُطْلَبَ مِمَّاعِنْدَهُ وَمَاأَحَدٌأَبْغَضَ إِلَى اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ مِمَّنْ يَسْتَكْبِرُعَنْ عِبَادَتِهِ وَلَايَسْأَلُ مَاعِنْدَهُ (الكافي (ط – الإسلامية)؛ج‌2،ص: 466)..

از عوامل ديگر مي توان به موارد زير اشاره کرد:

توبه و گفتن ذکر استغفار،

امام صادق (ع) فرمودند: «التوبة حبل الله و مدد عنايته و لابد للعبد من مداومة التوبة علي کل حال: توبه ريسمان خدا و ياري عنايت اوست، پس بنده ناگزير از آن است که پيوسته توبه کند» (مصباحالشريعة،ص 97)

رفع حق‌الله و حق‌الناس‌هايي بر ذمه مانده

ترک محرمات، اداي واجبات

مَن أَعرَضَ عَن مُحَرَّمٍ أَبدَلَهُ اللّه‏ بِهِ عِبادَةً تَسُرُّهُ؛هر كس از حرام دورى كند، خداوند به جاى آن عبادتى كه او را شاد كند نصيبش مى‏گرداند.بحارالأنوار(ط-بيروت) ج 74 ، ص 121، ح 20

ترک رذائل اخلاقي

امام على عليه السلام: الإعجابُ يَمنَعُ الازدِيادَ. خودپسندى و غرور، مانع پيشرفت و كمال است. (نهج البلاغه، حكمت 167؛ ميزان الحكمه: ج7، ص50)

داشتن خوف و رجا

توکل داشتن به خدا

فاذا عزمت فتوکل علي الله (سوره آل عمران، آيه 159)

«اليس الله بکاف عبده » (سوره زمر، آيه 36)

احترام و کمک به والدين

تلاش

حضرت رضاعليه السلام فرمودند: مَنْ سَأَلَ اللّه التَّوْفيقَ وَلَمْ يجْتَهِدْفَقَدِ اسْتَهْزَءَ بِنَفْسِهِ؛کسي که ازخداوندتوفيقرامسئلت نمايد،ولي کوشش نکند،خودرابه تمسخرگرفته است. (نهج الدّعا،ج1،ص438) . [41]

عدالت و توازن در اعمال

تحصيل، تهذيب  و ورزش که خواسته امام خامنه اي است در همين راستا مي نمايد.

تحصيل علم

عمل به وظايف

نيت خير

حضور در اماکن متبرکه

شرکت در مجالس قرآن و اهل‌بيت (ع) و توسل و تشفع به ايشان.

اللهم عرفني حجتک فانک ان لم تعرفني حجتک ضللت عن ديني (غيبت نعماني، ص 86)

فراموش نکنيم که قرآن هم مي‌تواند شفيع ما باشد و مي‌توان به قرآن توسل کرد و از او حاجت گرفت و معمولا تنها با ما چند قدم فاصله دارد. بايد همانقدر که تلاش مي‌کنيم تا به محضر ائمه (ع) برسيم و دستي بر ضريح مبارک ايشان بکشيم همانقدر هم تلاش و علاقه به محضر قرآني که در کنار ماست داشته باشيم. متاسفانه معمولا از آن غافليم در حالي که حاجت ما را مي‌دهد صداي مار را مي‌شنود و شفاي صدور ماست اگر قدر بدانيم.

روزه

از راه‌هاي ورود به فضاي عبادت روزه‌داريست. روزه درب عبادت است، لذا کسي که بتواند به صورت هفتگي يا ماهانه روزه بگيرد توفيق عبادت بيشتري پيدا مي‌کند.

اصلاح عقايد و تفکر در امر الهي

همچنين اصلاح عقايد و تفکر در امر الهي از ريشه‌هاي توفيق است. لَيْسَ الْعِبَادَةُ كَثْرَةَ الصَّلَاةِ وَ الصَّوْمِ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ التَّفَكُّرُ فِي أَمْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ‌ (الكافي (ط – الإسلامية)؛ ج‌2، ص: 55)

کسب حلال

از ديگر عوامل توفيق سعي در کسب حلال است. امام صادق (ع) به نقل از رَسُولُ اللَّهِ (ص) مي‌فرمايند: الْعِبَادَةُ سَبْعُونَ جُزْءاً وَ أَفْضَلُهَا جُزْءاً طَلَبُ الْحَلَالِ (معاني الأخبار، ص: 367‌ و به همين مضمون از الكافي (ط – الإسلامية)؛ ج‌5، ص: 78) عبادت 70 جزء دارد و با فضيلت‌ترين جزء آن طلب حلال است.

سعي در حل مشکلات مردم

يکي ديگر از عوامل توفيق سعي در حل مشکلات مردم است. رُوِّينَا أَنَّ عَابِدَ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَانَ إِذَا بَلَغَ الْغَايَةَ فِي الْعِبَادَةِ صَارَ مَشَّاءً فِي حَوَائِجِ النَّاسِ عَانِياً بِمَا يُصْلِحُهُمْ. الكافي (ط – الإسلامية)؛ ج‌2، ص: 199

بايستي تلاش جهت ايجاد  اين عوامل گردد و به افراد تذکر داده شود تا جهت نيل به هدف نهايي از اين عوامل بهره ببرند تا مسير رسيدن به هدف آسان‌تر و مطمئن‌تر گردد. ان شاء الله تعالي.

بررسي و ايجاد عوامل تقويت اراده

از عوامل تقويت اراده مي‌توان به موارد زير اشاره کرد:

شب زنده‌داري

ورزش

هدف گذاري

مطالعه و همنشيني با افراد با اراده

تقويت عقل و عقلانيت

تلاش در اجراي احکام الهي

روزه

نگاه به چهره علما و هم‌نشيني با انسان‌هاي با اراده

تلقين

انجام امور از ساده به مشکل و تلقين توانمندي به خود

توکل و استعانت از خدا

نتيجه

نظام‌سازي عبادي يکي از ملزومات جامعه اسلامي است تا بتواند به تمدن جهاني خود نائل آيد و جامعه خود را از گزند آسيب‌هاي مادي و معنوي مصون دارد.در اين مقاله تلاش شده است با بيان شواهد مختلفي از متون اسلامي، اهميت عبادت و داشتن برنامه منظم براي آن نشان داده شود. از آنجاکه تاکنون داشتن برنامه‌اي نظام‌مند براي عبادت در برنامه آموزشي مدارس، دانشگاه‌ها و حوزه‌ها تعريف نشده است، اغلب اشخاص از اهميت آن غافل هستند و چون از ابتدا به آن نپرداخته‌اند لذا در طي سالهاي متمادي ظرفيت عبادي آنها افزايش نيافته است. به همين دليل غالبا ظرفيت و فرصتي را که مي‌تواند براي عبادت صرف شود براي امور ديگري که خير مادي و معنوي در آن نيست صرف مي‌کنند. با توجه به اهميت اين مطلب در اين مقاله تلاش شده است با بهره‌گيري از متون و منابع مختلف اسلامي راهکارهاي اجرايي براي يک نظام عبادي هدفدار تعريف شود. به همين منظور اين نظام در يک دوره شش ساله تعريف گرديده و در جداول مشخص شده در داخل متن ارائه شده است. در اين برنامه تدريجا ظرفيت عبادي افراد افزايش مي‌يابد به گونه‌اي که با پايان اين برنامه يک عبادت مشتاقانه و عارفانة نظام‌مند در وجود آنها نهادينه مي‌شود.

فهرست منابع

قرآن کريم

مفاتيح‌الجنان، شيخ عباس قمي

ابن بابويه، محمد بن على، (1413 ق)، من لا يحضره الفقيه، 4جلد، چاپ: دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم.

برقى،ابوجعفر،احمدبنمحمدبنخالد، (1371 ه‍ق)،المحاسن (للبرقي)، 2 جلد،چاپ: دوم، قم، دارالكتبالإسلامية.

تميمى آمدى، عبد الواحد بن محمد، (1410 ق)، غرر الحكم و درر الكلم (مجموعة من كلمات و حكم الإمام علي عليه السلام)، چاپ: دوم، قم، دار الكتاب الإسلامي.

خميني، روح الله، (1371)، شرح چهل حديث (اربعين حديث)، چاپ: چهلم، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني (ره)

شريف الرضى، محمد بن حسين، (1414 ق)،نهج البلاغة (للصبحي صالح)،چاپ: اول، قم،هجرت.

عاملى،حرّ،محمدبنحسن، (1409)،وسائلالشيعة، 29 جلد،چاپ: اول، قم، مؤسسهآلالبيتعليهمالسلام.

قضاعي، محمد بن سلامة، (1361)، شرح فارسى شهاب الأخبار(كلمات قصار پيامبر خاتم ص)، 1جلد، چاپ: اول، تهران، مركز انتشارات علمي و فرهنگي.

قمّى،صدوق،محمّدبنعلىبنبابويه،(1403 ه‍ق)، معانيالأخبار،قم، دفترانتشاراتاسلامىوابستهبهجامعهمدرسينحوزهعلميهقم.

كلينى،ابوجعفر،محمدبنيعقوب،الكافي (1407 ه‍ ق)، 8 جلد،چاپ: چهارم، تهران،دارالكتبالإسلامية.

هاشمى خويى، ميرزا حبيب الله، (1440 ق)، منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة و تكملة منهاج البراعة (خوئى)،  21جلد، چاپ: چهارم،  تهران، مكتبة الإسلامية

[1] سوره ذاريات،آيه 56

[2] سوره حجر، آيه 99

[3] تفسيرالعياشي، ج 2، ص 208

[4] سوره حجر: آيه 99

[5] سوره ذاريات: آيه 56

[6] وسائل الشيعة، ج‌1، ص:84

[7] سوره اسرا، آيه 79

[8] سوره حج، آیه 77

[9] سوره بينه، آیه 4

[10] از جمله هاشمى خويى، ميرزا حبيب الله، در کتاب منهاج البراعة في شرح نهج البلاغة و تكملة منهاج البراعة (خوئى)؛ ج‏21 ؛ ص478

[11] تحف العقول، ص 433

[12] سوره طه، آیه 1 و 2

[13] عبادت فاطمه‌ی زهرا، سلام اللَّه علیها، یک عبادت نمونه است. «حسن بصری» که یکی از عباد و زهاد معروف دنیای اسلام است، درباره‌ی فاطمه‌ی زهرا سلام اللَّه علیها می‌گوید: به قدری دختر پیغمبر عبادت کرد و در محراب عبادت ایستاد که «تورمت قدماها». پاهای آن بزرگوار از ایستادن در محراب عبادت، ورم کرد! امام حسن مجتبی علیه‌الصّلاةوالسّلام می‌گوید: شبی – شب جمعه‌ای – مادرم به عبادت ایستاد و تا صبح عبادت کرد. «حتی انفجرت عمود الصبح». تا وقتی که طلوع فجر شد. مادر من از سر شب تا صبح مشغول عبادت بود و دعا و تضرع کرد.

http://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1470&p=3

[14] سوره عنکبوت، آيه 65

[15]http://hozeh.tebyan.net/newindex.aspx/index.aspx?pid=94315

[16]http://hozeh.tebyan.net/newindex.aspx/index.aspx?pid=94315

[17] سوره بقره، آيه 45

[18]منظور از کمک گرفتن از صبر و نماز در کارها چیست؟ چطور این دو عامل به انسان کمک می کنند؟

برای پیشرفت و پیروزی بر مشکلات دو رکن اساسی لازم است: یکی پایگاه نیرومند درونی و دیگر تکیه گاه محکم بیرونی. در قرآن مجید به این دو رکن اساسی با تعبیر «صبر» و «صلوة» اشاره شده است: صبر آن حالت استقامت و شکیبایی و ایستادگی در جبهه مشکلات است و نماز پیوندی است با خدا و وسیله ارتباط با این تکیه گاه محکم.«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَعینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرینَ»[1]گر چه کلمه صبر در روایات فراوانی به روزه تفسیر شده است؛ ولی مسلما منحصر به روزه نیست. بلکه ذکر روزه به عنوان یک مصداق بارز و روشن آن است. زیرا انسان در پرتو این عبادت بزرگ اراده ای نیرومند و ایمانی استوار پیدا می کند و حاکمیت عقلش، بر هوس هایش مسلم می گردد.مفسران بزرگ در تفسیر این آیه نقل کرده اند که رسول گرامی اسلام هر گاه با مشکلی روبرو می شد که او را ناراحت می کرد از نماز و روزه مدد می گرفت.[2]و نیز از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: «هنگامی که با غمی از غم های دنیا روبرو می شوید؛ وضو گرفته، به مسجد بروید، نماز بخوانید و دعا کنید. زیرا خداوند دستور داده وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»[3]توجه به نماز و راز و نیاز با پروردگار نیروی تازه ای در انسان ایجاد می کند و او را برای رویارویی با مشکلات نیرو می بخشد.در کتاب کافی از امام صادق علیه السلام می خوانیم:«کَانَ عَلِیٌّ علیه السلام إِذَا هَالَهُ شَیْ‏ءٌ فَزِعَ إِلَی الصَّلَاةِ ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآیَةَ وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ؛  هر گاه امیر المؤمنین علیه السلام از بروز حادثه ناگواری در هراس می‏شد؛ به نماز و راز و نیاز با حق می‏پرداخت. سپس این آیه را تلاوت می فرمود: وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»[4]

آری نماز انسان را به قدرت لا یزالی پیوند می دهد که همه مشکلات برای او سهل و آسان است و همین احساس، سبب می شود که انسان در برابر حوادث نیرومند و خونسرد باشد».[5]صبر باعث تقویت اراده انسان شده و عدم موفقیت را شکست، فرض نمی کند؛ بلکه آن را تجربه جدید و چراغی روشن برای ادامه مسیر زندگی می بیند. انسان با نماز و توکل بر قدرت نامحدود خداوند تکیه زده و وابستگی به مادیاتش کمتر می شود که این امر موجب آرامش خاطر می گردد. کسانی که آرامش روحی و روانی دارند در برابر مشکلات مقاوم و از شکست ها دلسرد و ناامید نمی شوند. اگر صبر نباشد؛ هیچ یک از احکام الاهی مثل نماز، روزه، حج و. .. اجرا نمی شد و اخلاق از جامعه رخت بر می بست.خداوند در آیه «وَ اسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ»[6] به مؤمنان می گوید: برای موفقیت و پیروزی از دو نیروی صبر و نماز کمک بگیرید. زیرا انسانی که در برابر حوادث گوناگون قرار بگیرد؛ در صورتی می تواند ایستادگی کند و از پا در نیاید که اولاً از قدرت صبر، پایمردی، استقامت و پایداری کمک بگیرد و ثانیاً به تکیه گاهی تکیه کند که از هر جهت نامحدود و بی انتها باشد و نماز وسیله ای است که او را با چنین مبدأیی مربوط می سازد. از این راه می تواند با روحی مطمئن و آرام، امواج سهمگین مشکلات را درهم بشکند.این آیه در واقع انسان مؤمن را به دو اصل سفارش می کند: یکی اتکا به نفس و خود یاری که از آن به صبر یاد شده است و دیگری اتکای به خداوند که نماز، مظهر آن است.این آیه بدین معناست که هر گاه با سختی و مشکلی مواجه شدید اولاً استقامت کنید و تسلیم مشکل نشوید و ثانیاً به وسیله نماز رابطه خود را با خداوند بر قرار کنید. چرا که اگر کسی دل به آن منبع بی نهایت ببندد و به او متصل شود؛ از ناملایمات نخواهد هراسید.

پی نوشتها:

[1] بقره، 153.[2] مجمعالبیان،ذیلآیهموردبحث.[3] همان.[4] کافی،ج‏3،ص 480.[5] تفسیرنمونه،ج‏1،ص 219- 218[6]بقره، 45.

http://www.hawzah.net/fa/Question/View/64025/%DA%A9%D9%85%DA%A9-%D8%A7%D8%B2-%D8%B5%D8%A8%D8%B1-%D9%88-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B4%DA%A9%D9%84%D8%A7%D8%AA

[19] مصباح الشريعة، ص 16. نيز ر.ك: منيةالمريد، ص 148و 167؛ بحارالانوار، ج 1، ص 224؛ مشكاةالانوار، ص325.

[20]http://www.ghadeer.org/Book/1555/245925

[21] سوره طه، آيه 124

[22] سوره حجر: 99

[23] سوره رعد، آيه 28

[24] سوره مزمّل، آيات 1 – 8

[25] سوره آل عمران ايه 51

[26] سوره حجر، آیات 39 ـ 42

[27] سوره بقره، آيه 21

[28] سوره بقره، آيه 183

[29] سوره عنکبوت، آيه 45

[30] سوره معارج، آيات 19 تا 24

[31] سوره بقره، آيه 153

[32] http://www.hawzah.net/fa/Article/View/6757

[33] http://www.tebyan.net/newindex.aspx?pid=934&articleID=833348

[34] http://www.askquran.ir/showthread.php?t=5107

[35] http://www.askquran.ir/archive/index.php/t-42005.html

http://cat-lap8.rssing.com/chan-5311184/all_p3.html

http://baorafa.blog.ir/1394/10/23/barnamehkhodshenasi

[36] http://www.ghadiany.ir/1389/5852

[37] http://motaghin.com/fa_Default.asp?RP=M_News.asp&P1N=NewId&P1V=48

[38] «وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْکَرُ فیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثیرا» حج،۴0  ترجمه: و اگر خدا بعضی از مردم را با بعض دیگر دفع نمی کرد، صومعه ها و کلیساها و کنیسه ها و مساجدی که نام خدا در آنها بسیار برده می شود، سخت ویران می شد»

[39] در این راستا می توانید به ابتکار بسیار زیبا از تولیت حرم امیر المومنین (ع) سری بزنید. به سایت وارد شوید

www.imamali.net/vtour

وارد حرم شدید توجه کنید روی هر فلشی که کلیک میکنید يه مقدار صبر کنید تصویر شفاف ميشه. ودر هر صحن باچرخش و عقب جلو کردن میتوان کاملا زیارت کردهر جای حرم که دوست داريد زیارت کنید. زیارتتان قبول باشد.

[40]. و لو لا فضل الله علیکم و رحمته ما ذکی منکم من احد ابدا (نور: آیه 21)

[41]http://www.hadith.net/post/43848/%D8%AA%D9%88%D9%81%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4/

[20]http://www.ghadeer.org/Book/1555/245925